Calakmul – Ka’lak’muul

Podziel się informacją na:

 

CALAKMUL – siedziba dynastii Węża, jedno z dwóch najpotężniejszych miast Majów.

calakmul-1903056426-structureII-landscape

Krajobraz selwy w Calakmul (Oxtetun) przed zachodem Słońca, oglądany ze szczytu Structure II, najwyższej piramidy w Drugim Królestwie Węża (55 m)

Calakmul (Chiik Nahb / Uxte’ Tuun) leży w regionie Peten, w południowej części stanu Campeche, znajdującego się obecnie na terenie Meksyku, 35 km od zielonej granicy z Gwatemalą. Geograficznie jest to samo centrum dawnych Nizin Majów. Dzisiaj ruiny leżą głęboko w Calakmul Biosphere Reserve, chronionego obszaru o powierzchni 724 tys. ha tropikalnej dżungli, gdzie znajdują schronienie liczne rośliny i zwierzęta. Calakmul (Uxte’ Tuun), wraz z Tikal (Yax Mutal) leżącym w Peten, na terenie dzisiejszej Gwatemali, były najważniejszymi miastami-państwami Majów, w ich epoce klasycznej zwanej też Złotym Wiekiem (AD 250–925). Obie te potęgi walczyły ze sobą przez stulecia i zgasły na początku X wieku podobnie, jak większość majańskich ośrodków ceremonialno-administracyjnych.

calakmul stela

W Calakmul odkryto do tej pory ponad 120 stel. To wykuty w kamieniu zapis historii państwa i miasta, jednak większość z nich znajduje się dziś w opłakanym stanie…

Na stanowisku archeologicznym Calakmul odkryto do tej pory 6195 budynków i ponad 120 stel, zaklętych w kamieniu świadectw wydarzeń historycznych, będących w istocie efektywną polityczno-historyczną majańską propagandą. Co najmniej setka z nich jest datowana na stulecie AD 652 – 752 – okres apogeum świetności Calakmul (Chiik NahbUxte’ Tuun / Oxtetun). Odnajdujemy tu również pełno architektonicznych i artystycznych reminiscencji dawnej świetności Calakmul – rozmach i skala złożoności budowli, pietyzm wykonania malowideł ściennych i ceramiki znajdowanej przez archeologów, wszystko to wskazuje na bogactwo i przepych jednego z najpotężniejszych miast ówczesnego świata.

Uxte’ Tuun (Oxtetun) – nazwa ośrodka miejskiego Calakmul oznaczała w klasycznym majańskim złożone z trzech kamieni tradycyjne majańskie palenisko. Być może odnosiła się ona również do największej piramidy (Structure II) w Calakmul, która została zbudowana jako piramida triadyczna, lub generalnie do piramid triadycznych w mieście? Ten sposób budowania piramid związany jest z przynależnością Calakmul do Pierwszego Królestwa Węża – najstarszego i jeszcze preklasycznego złożonego organizmu państwowego Majów, ze stolicami kolejno w Nakbe, El Mirador i El Tintal, położonymi w nieodległej => Niecce Mirador. Późniejsi władcy Calakmul zaczęli być może nawiązywać do tej legendarnej historii, chociaż ewentualna ciągłość pomiędzy pierwszą a drugą Dynastią Węża, mimo iż budzi dziś sporo emocji pośród archeologów-majanistów, mogła być raczej jedynie zabiegiem propagandowym.

calakmul structure1

Structure I – druga pod względem wysokości piramida w Calakmul, która wraz z ośmiometrową podstawą mierzy sobie obecnie 48 m wysokości. Calakmul, Campeche, Jukatan, Meksyk.

Ruiny Calakmul odkrył 1931 r. Cyrus Longworth Lundell (1907-1994), amerykański botanik, badający w mezoamerykańskich lasach chicle – naturalny surowiec do produkcji gumy do żucia. Lundell nadał Calakmul jego obecną nazwę (maaya ta’an: ka’ – lak’ – muul = dwa bliskie kopce). Lundellowi, którego prócz botaniki fascynowała archeologia i cywilizacja Majów chodziło o dwie potężne piramidy: Structure I i Structure II, wyrastające ponad korony drzew w selwie, w miarę blisko siebie. Ruiny Calakmul (Uxte’ Tuun / Oxtetun) leżą na wzniesieniu mającym powierzchnię około 25 km2, otoczonym przez bajos  i aguadas, naturalne mokradła w porze deszczowej zmieniające się w rozlewiska. Urbanistycznie Calakmul podzielone jest na sześć części: Wielki Plac (Gran Plaza), Wielki Akropol (Gran Acrópolis), Akropol Chik Naab (Acrópolis Norte), Grupę Północno-Wschodnią (Grupo Noreste), Grupę Południowo-Zachodnią (Grupo Suroeste) i Mały Akropol (Pequeña Acrópolis).

Calakmul - mapa

Calakmul – mapa centralnej części Uxte’ Tuun z zaznaczonymi głównymi grupami budowli

Calakmul – historia wielokrotnie przepisywana na nowo

Calakmul było niemal bez wątpienia najpotężniejszym ośrodkiem ceremonialnym administracyjnym Majów w VII i na początku VIII stulecia naszej ery, w apogeum epoki klasycznej, nazywanej nie bez powodu Złotym Wiekiem Majów. Było ono w tym czasie stolicą Kan Ajawle – Królestwa Węża. W okresie owym wzniesiono w Calakmul około setki monumentów. Niestety prawie wszystkie te stele dotrwały do naszych czasów w opłakanym stanie, a wykute na nich ongiś glify, świadectwo przeszłości prezentujące ważne wydarzenia z historii tego potężnego miasta, są dziś niemożliwe do odczytania. Monumentalna architektura Calakmul stanowi jednak niezbity dowód, że było to niegdyś centrum potężnego państwa. Początki historii Calakmul sięgają jeszcze czasów Późnego Preklasyku – Wczesnego Klasyku. Najprawdopodobniej co najmniej od 400 AD sprawowało Calakmul kontrolę szlaku komunikacyjnego, biegnącego przez półwysep Jukatan wzdłuż sieci hydrologicznej Candelaria – Tomatillo – Río Hondo. Dzisiaj już wiemy jednak, że w tym czasie Calakmul nie mogło być jeszcze stolicą Królestwa Węża – Kan Ajawle.

Pierwsze Królestwo Węża (Kan Ajawle) – Nakbe, El Mirador, El Tintal

ElMirador Gwatemala Peten waz snake sacbe selva Maya Guatemala

Wąż w Królestwie Węża. Gad napotkany w selvie wylegiwał się na sacbe prowadzącej z El Mirador do Nakbe, tarasując przejście, fot. Przemek Trześniowski 2017

Królestwo Węża – Reino Kan – Kan Ajawle kojarzy nam się przede wszystkim z największymi piramidami zbudowanymi kiedykolwiek przez Majów. Niedostępnymi, bo ukrytymi daleko w nieprzebytych lasach deszczowych Peten, w Gwatemali. Piramidami tak potężnymi, że w czasie lotniczego zwiadu nad Gwatemalą, poświęconego poszukiwaniu majańskich ruin zaklasyfikowano te porośnięte selwą budowle, jako wygasłe wulkany. Dopiero => Ian Graham – ostatni z wielkich terenowych archeologów-eksploratorów i prawdopodobny pierwowzór filmowej postaci Indiany Jonesa dotarł do ruin El Mirador, El Tintal i Nakbe, poprawnie klasyfikując je jako preklasyczne. Wzbudziło to zdumienie współczesnych mu archeologów, którzy nie chcieli dać wiary, by w czasach epoki preklasycznej, zwanej wtedy jeszcze okresem formatywnym, Majowie byli w stanie wznosić budynki tak ogromne. Ian Graham miał rację i nie po raz pierwszy musiano napisać od nowa podręczniki z archeologii Majów. Dziś wiemy, że okresie preklasycznym nagle eksplodował tam pierwszy potężny organizm państwowy Majów, wznoszono monumentalną architekturę, a sieć doskonałych dróg łączyła w jeden tętniący życiem system kilkadziesiąt miast. W Nakbe, El Mirador i El Tintal nie zachowały się jednak stele, z których moglibyśmy dowiedzieć się czegoś więcej o początkach Królestwa Węża, na stanowiskach archeologicznych nie znaleziono również propagandowej ceramiki, która uwiarygadniałaby linię dynastyczną Władców Węży. Ceramika taka, pozbawiona naukowego kontekstu znajduje się jednak w prywatnych kolekcjach. Nadal bowiem na archeologiczne stanowiska archeolodzy przybywają jako ostatni…

Kilka późnoklasycznych naczyń pomalowanych w przepięknym stylu kodeksowym, pochodzących być może z => Niecki Mirador przedstawia zatem dynastię co najmniej dziewiętnastu władców, którzy być może zasiadali na tronie Królestwa Węża – Kan Ajawle w Preklasyku. Być może, ponieważ jak wspomniano powyżej naczynia te pozbawione są archeologicznego kontekstu. Nie odnaleziono do tej pory grobów władców Węża, ani żadnych przekonujących wzmianek na stelach, czy monumentalnej architekturze. Preklasyczne początki Królestwa Węża – Kan Ajawle toną więc w mrokach dziejów.

Najstarsze znane przykłady użycia glifu-emblematu, identyfikującego władcę danego miasta jako K’uhul Kanal Ajaw – boskiego władcę Królestwa Węża pochodzą z El Tintal i La Muerta w => Niecce Mirador, w północnej części departamentu Peten, w Gwatemali. W przypadku El Tintal glif ten odnaleziono na jadeitowym klejnocie, złożonym w grobie władcy, datowanym na około AD 200. Jest to bardzo wczesna, preklasyczna forma glifu Kan, która zawierała kompletne ciało węża, w odróżnieniu od jego późnoklasycznej formy wyobrażającej jedynie głowę. Glif z La Muerta jest wyrzeźbiony w skale, znajdującej się na podłożu jednego z dawnych kamieniołomów El Mirador (obecna La Muerta to dawne przedmieścia obecnego El Mirador). Natraficie na tą wspaniałą płaskorzeźbę zbliżając się do ruin El Mirador przez sacbe prowadzącą od strony El Tintal. Trzeci przykład tej wczesnej formy glifu Kan pochodzi ze steli Hauberg. Stela ta niestety nie ma udokumentowanego pochodzenia. Wyrzeźbiony jest na niej natomiast glif-toponim Ton, utożsamiany z El Tintal mimo, iż nie odnaleziono dotąd innego przykładu jego użycia na tym stanowisku archeologicznym. Pozwala to pokusić się o stwierdzenie, że El Tintal mogło być stolicą Królestwa Węża – Kan Ajawle po upadku El Mirador, czyli w okresie od końca Późnego Preklasyku (150 AD) aż do początku V wieku naszej ery. Z pewnością jednak nie mogło być jego pierwszą stolicą. Rozmach i potęga El Mirador (piramida La Danta to najbardziej masywna budowla na Ziemi i również licząc z podstawą najwyższa piramida zbudowana kiedykolwiek przez Majów – 72 m) oraz jego umiejscowienie w centrum pajęczej sieci sacbeob – wspaniałych majańskich dróg, prostych, ciągnących się przez dziesiątki kilometrów, niwelując wszelkie nierówności gruntu, wskazuje bez wątpienia najpotężniejszy ośrodek w regionie.

meksyk, teotihuacan, piramida ksiezyca, pyramid moon, mexico

Piramida Księżyca w Teotihuacan, w centralnym Meksyku. Miasto Trzcin, choć odległe o dwa tysiące kilometrów wywierało przemożny wpływ na cywilizację Majów przez cały okres swojego istnienia, czego ślady widać w architekturze, ceramice i historii pisanej glifami. Widok ze szczytu Piramidy Słońca, fot. Przemek Trześniowski 2010

Wszechpotężne El Mirador opustoszało około AD 150, zaś znaleziska archeologiczne na znajdującej się w tym mieście piramidzie triadycznej El Tigre (55 m) – liczne groty teotihuakańskich oszczepów átlatl, wykonane z obsydianu, świadczyć mogą o zbrojnej interwencji wojowników Teotihuacan, być może stacjonujących w Tikal (Yax Mutul) albo w Rio Azul. Słynna jadeitowa głowa z Rio Azul, z napisem zawierającym imię władcy Biały Jaguar, powtórzone również na steli 1 w tym mieście, przedstawia również wspomniany wcześniej toponim Ton, kojarzony z El Tintal. Para jadeitowych nauszników, pochodzących z V stulecia określa władcę Rio Azul, jako jednoczesnego władcę wciąż wymykającego się nam geograficznie miasta Masul, co zdaniem niektórych badaczy mogło by świadczyć o przejęciu przez Rio Azul kontroli nad północnym Peten po bitwie na schodach piramidy El Tigre w El Mirador – przez jakiś czas uważano, że Masul to położone właśnie w połowie drogi między Rio Azul i El Mirador miasto, którego ruiny nazywane są obecnie => Naachtun, jednak ta hipoteza nie wytrzymała próby czasu. Z tego czasu pochodzi pierwsza datowana stela w Calakmul…

Drugie Królestwo Węża (Kan Ajawle) – Dzibanche i Calakmul

becan structure IX piramida 9

Ruiny piramidy IX, najwyższej w Becan (32 m wysokości), Campeche, Jukatan, Meksyk

Stela 114 z Calakmul wyświęcona została 9.0.0.0.0, czyli około 12 września 435 AD zgodnie z korelacjami GMT, na zakończenie pierwszego katun (okres dwudziestu lat) panowania władcy tego miasta. Królewski tytuł tego władcy nie brzmiał jednak K’uhul Kanul Ajaw (boski władca Królestwa Węża), a K’uhul Suutz’ Ajaw (boski władca Królestwa Nietoperza). Stela ta wspomina jednak o innym wydarzeniu, które miało miejsce cztery lata wcześniej, a mianowicie o wyniesieniu na tron innego władcy, który pomiędzy swymi tytułami posiada Chiik Nahb Ajaw (Ajaw to w hierarchii władca mniej ważnego ośrodka, podległy jakiemuś K’uhul Ajaw). Chiik Nahb to jeden z toponimów (glifów symbolizujących nazwy geograficzne) kojarzonych z Calakmul. Co ciekawe tytuł Chiik Nahb Ajaw występuje w Calakmul jedynie u tych władców, którzy nie używają równocześnie glifu Kan. Sugerowano, że władcy Calakmul – Chiik Nahb Ajaw rządzili w tym czasie pod auspicjami władców innego, bardziej potężnego miasta – K’uhul Suutz’ Ajaw. Inna możliwość jednak to, że władcy Calakmul – K’uhul Suutz’ Ajaw mianowali władców jakichś pomniejszych podległych sobie ośrodków, jak Chiik Nahb na ten przykład. Powodem, dla którego glif Kan nie występował jeszcze w tym czasie w Calakmul mógłby być pogrom jakiego królewska dynastia Kan doświadczyła z rąk wojowników Teotihuacan na schodach piramidy El Tigre w El Mirador. Choć wciąż brak dowodów na bezpośrednie kontakty Calakmul z teoretycznie odległym Teotihuacan, położone bardziej na północ Becan zostało wtedy podbite, jego piramida sprofanowana, zaś na jej gruzach zbudowano niewielką platformę w teotihuacańskim stylu, gdzie zdeponowano teotihuacańskie stylem naczynia, wykonane lokalnie.

Początki walki o dominację na Nizinach Majów

tikal, teotihuacan, gwatemala, peten, guatemala

Tikal i budowla w stylu Teotihuacan z symbolami Tlaloca, fot. Przemek Trześniowski 2015

Datowana na 486 AD stela 10 z Tikal (Yax Mutul) obwieszcza zniszczenie Masul. Trudno obecnie stwierdzić, czy oznaczało to koniec politycznego aliansu między Tikal i Rio Azul, czy też stłumienie przez władcę Tikal rebelii Masul przeciwko Rio Azul. Choć po dziś dzień nie wiemy, gdzie konkretnie znajdowało się Masul, a zdołaliśmy już wykluczyć => Naachtun – znajdującego się na południe sąsiada Calakmul, z pewnością Masul było istotnym graczem w regionie. Wtedy właśnie mniej więcej doszło do odrodzenia się dawnego Królestwa Węża (Kan Ajawle), bądź też do narodzenia nowego królestwa o tej samej nazwie. Królestwo Węża (Kan Ajawle) nie odrodziło się jednak w El Tintal, El Mirador czy Nakbe – jego poprzednich, preklasycznych i wczesnoklasycznych stolicach. Odrodziło się lub powstało w Dzibanche, miejcu położonym daleko od => Niecki Mirador, na terenie obecnego meksykańskiego stanu Quintana Roo. Przy tym, o ile Calakmul wchodziło w skład preklasycznego Królestwa Węża (Kan Ajawle) i było połączone z El Mirador za pomocą drogi – sacbe, o tyle trudno jest mówić o takim związku w przypadku mocno odległego Dzibanche. Hieroglify wykute na schodach w Dzibanche obwieszczają jednak pojmanie przez wrogów jednego z władców tego miasta, noszącego imię Yuknoom Ch’een I, które to imię przyjąć on mógł po preklasycznych władcach Królestwa Węża (Kan Ajawle), wymienianych na poźnoklasycznych niestety kodeksowych wazach przedstawiających mityczną dynastię. Czy preklasyczna dynastia Kan, przedstawiana na późnoklasycznych naczyniach jest historią czy też, utworzonym na potrzeby bieżącej geopolityki władców Dzibanche, propagandowym mitem trudno jest dzisiaj stwierdzić.

Królestwo Węża (Dzibanche) kontra Rio Azul

dzibanche kinichna triadic pyramid piramida triadyczna

Dzibanche, ruiny triadycznej piramidy na stanowisku Kinichna – najwyższej i prawdopodobnie najważniejszej na terenie Dzibanche, pierwszej stolicy drugiego Królestwa Węża. Architektoniczne nawiązanie do piramid z Niecki Mirador – kolebki pierwszego Królestwa Węża

Rzeczywiste czy bezpodstawne, tak mocne nawiązanie do legendarnych władców, których ziemie pozostawały w tym momencie pod kontrolą Rio Azul, było oczywistym propagandowym atakiem wymierzonym w Rio Azul. Ze strategicznego punktu widzenia miasta Dzibanche i Rio Azul były naturalnymi konkurentami na szlaku handlowym, przebiegającym z Tikal (Yax Mutul) i centralnego Peten, przez Uaxactun i Xultun nad Rio Hondo i wreszcie do Zatoki Chetumal i dalej na Morze Karaibskie. Szlakiem tym, oprócz innych mniej istotnych dóbr, transportowano z północnego Jukatanu sól, która miastom położonym w centrum południowych Nizin Majów była niezbędna do przetrwania. Oba miasta leżały na brzegach rzek wpadających do Rio Hondo. Dzibanche nad Rio Escondido, zaś Rio Azul nad rzeką o tej samej dziś nazwie. Choć nie ma śladów po kolejnych zbrojnych konfrontacjach między Dzibanche a Rio Azul, zimna wojna, która niewątpliwie musiała mieć miejsce zakończyła się kompletną dewastacją Rio Azul w 530 AD, po której miasto to więcej się już nie podniosło. W tym samym czasie Dzibanche rozkwitło, eksplodując kolejnymi budowlami, zaś kolejni władcy dynastii Węża (K’uhul Kan Ajawlele) wymieniani są na inskrypcjach, zarówno w mniejszych ośrodkach satelitarnych, jak i w niezależnych miastach. Tuun K’ab Hiix, wspominany jest w Yaxchilán, któremu wziął znacznego jeńca w 537 AD. W 546 AD nadzorował wstąpienie na tron Aj Wosaaj w Naranjo, dwa lata wcześniej poprowadził ceremonię w La Corona.

Królestwo Węża (Dzibanche) – Naranjo, La Corona, Yaxchilan…

calakmul stela43

Mocno zniszczona zębem czasu stela 43 w Calakmul wzniesionia została prawdopodobnie w AD 514. To jedna z najstarszych stel w Calakmul

W tym czasie nadal nie było śladu dynastii Węża w Calakmul. Stela 43 wyświęcona najprawdopodobniej w 514 AD jest mocno zniszczona i trudna do pełnego odczytania. Stele 28 i 29, konsekrowane były aż 109 lat później w 623 AD. W międzyczasie nie wyświęcano w Calakmul żadnych stel, bądź też wszystkie monumenty zostały zniszczone. Nie wiadomo obecnie czy Calakmul znajdowało się już w tym czasie pod kontrolą dynastii Węża, jednak wspomniano powyżej o ich obecności w położonej na południe od Calakmul La Corona (Sak Nikte’). Zdominowanie La Corona i Naranjo oraz militarna obecność w górnym biegu rzeki Uxumacinta (wspomniane wcześniej Yaxchilan) świadczy o konsekwentnej polityce Władców Węży okrążania Tikal. Aspiracje Tikal (Yax Mutul) do zdominowania terenów obecnego Peten musiały eksplodować po upadku odległego Teotihuacan i wygaśnięciu wpływu Miasta Trzcin na Niziny Majów. Po wyeliminowaniu Rio Azul z politycznej sceny Tikal stał się więc naturalnym konkurentem Dzibanche i dynastii Węża w walce o dominację nad Nizinami Majów. Wtedy właśnie musiała zacząć się wielka rywalizacja dwóch potęg, która wespół z innymi czynnikami, jak zmiany klimatyczne doprowadziła w efekcie do upadku cywilizacji i zakończenia Złotego Wieku Majów.

Królestwo Węża (Dzibanche) kontra Tikal

tikal, piramida, templo v, gwatemala, peten, guatemala, maya

Piramida Templo V w Tikal, Peten, Gwatemala, fot. Przemek Trześniowski 2015

W 561 AD Świadek Niebios, władca dynastii Węża umieścił jednego ze swoich podwładnych na tronie Buuk’, zwanego obecnie Los Alacranes. Centrum to, leżące w pobliżu zniszczonego wcześniej przez Dzibanche Rio Azul miało ułatwić kontrolę nad terytoriami zarządzanymi wcześniej przez to miasto. Spiętrzenie potęg osiągnęło jednak apogeum i eksplodowało rok później w 562 AD, kiedy to władca Tikal, Wak Chan K’awiill został pojmany przez tego samego Władcę Węży w tzw. gwiezdnej wojnie. Z dużym prawdopodobieństwem doszło do tego przy wsparciu Caracol, jednego z dotychczasowych sojuszników Tikal. Po pobiciu Tikal (Yax Mutul), Władcy Węża nie mieli już konkurencji na południowych Nizinach Majów, a wzmianki o Świadku Niebios odnajdujemy w miejscach tak odległych jak Okoop, leżący na północy obecnego meksykańskiego stanu Quintana Roo, co świadczy o ich rozległych wpływach na sporą część półwyspu Jukatan i świat Majów. Wpływ ten trwał przez kolejne dwieście lat, a dominację dynastii Węża obrazują najlepiej liczne inskrypcje z Caracol, w dzisiejszym Belize. Świadek Niebios wspominany jest tam po raz ostatni w 572 AD, prawdopodobnie w związku ze swoją śmiercią, gdyż w roku 573 AD na tronie w Dzibanche zasiadał już nowy Władca Węża – Yax Yopaat, co wiemy dzięki kolejnej ostatnio odkrytej tam steli.

Królestwo Węża (Dzibanche) kontra Palenque

palenque, meksyk, mexico, chiapas, ruiny, majow, maya, tower, wieza

Palenque w dzisiejszym Chiapas i jego główny pałac, z charakterystyczną wieżą. Po lewej w tle jedna ze świątyń z tzw. Grupy Krzyża, fot. Przemek Trześniowski 2010

W 579 AD Yax Yoppat został zastąpiony na tronie przez Władcę Węży, zwanego Wężowym Powiewem. Uwaga Władców Węży koncentrowała się odtąd na rozszerzeniu strefy wpływów królestwa o dawnych sojuszników Tikal (Yax Mutul). Przykładem tego były dwa ataki na odległe Palenque (Lakam Ha), stolicę królestwa Baak, znajdującego się w dzisiejszym meksykańskim stanie Chiapas, w 599 AD i 611 AD. W tym samym czasie w niewielkim Champerico, położonym zaledwie 40 km na południowy-wschód od Calakmul na tron wstąpił władca, zaś stela 1 upamiętniająca to wydarzenie nie zawiera Chiik Nahb lub Uxte’ Tuun – żadnych glifów-toponimów kojarzonych z Calakmul, ani też glifu-emblematu Suutz’ –  głowy nietoperza symbolizującej władców Calakmul. Stele 1 i 2 w Calakmul stanowią komplet. Para boskich władców spogląda z nich na siebie. Królowa, z glifem emblematem Suutz’ pozbawiona jest tytułu K’uhul Ajaw, posiada jednak znacznie bardziej znamienity tytuł Kaloomte’, używany jedynie przez najwyższych majańskich władców okresu klasycznego (odpowiednik tytułu cesarskiego). Świadczy to o sporym awansie i nagłym wyniesieniu królewskiego domu Nietoperza.

Królestwo Węża – ciąg dalszy walki o dominację i przeniesienie stolicy do Calakmul

Pod koniec długiego panowania Aj Wosaaj (546-615>) Naranjo, dotąd wierny sojusznik tronu Węża dokonał wolty i sprzymierzył się z powracającym na scenę Tikal (Yax Mutal). W konsekwencji Caracol zaatakowało Naranjo, a wojna trwała pięć kolejnych lat, skutkując m.in. rytualnym zamknięciem świętej jaskini => Chechem Ha w dzisiejszym => Belize, która była miejscem pielgrzymek z Naranjo, a znajdowała się po drodze do Caracol. W 631 AD, nowy władca dynastii Węża Głowa Yuknoom pojmał boskiego władcę Naranjo i zawlekł go do Calakmul, aby tam został złożony w ofierze. To pierwsza historyczna wzmianka o dynastii Węża w Calakmul. Władcy Węża mogli zatem przenieść swoją siedzibę gdzieś pomiędzy 610 a 620 AD. Bez odpowiedzi natomiast pozostaje pytanie co spowodowało tak poważną zmianę – nie jest ona zgodna z kosmologiczną wizją Majów, zamieszkujących ożywioną ziemię w pobliżu jaskini swojego pochodzenia, z której niegdyś przecież wyszli na świat ich przodkowie. Gdyby wierzyć w propagandową wizję związków dynastii Węża z jej preklasyczną poprzedniczką, nie jest to również powrót do którejś z dawnych stolic Królestwa Węża (Kan Ajawle) – El Mirador, El Tintal, czy Nakbe. Czy można to tłumaczyć bardziej strategicznym położeniem Calakmul w samym centrum półwyspu i lepszą kontrolą nad szlakami handlowymi za cenę odejścia od jaskini pochodzenia dynastii Węża? Trudno wyrokować, ale władcy drugiej dynastii Węża od początku przejawiali raczej pragmatyczne niż religijne podejście do legitymizacji władzy. Tak zaczął się złoty wiek Calakmul, znaczony bliźniaczymi stelami kolejnych par boskich władców takich, jak stele 76 i 78. Yuknoom Ch’een II, który panował przez pięćdziesiąt lat (636-686 AD) był niewątpliwie najpotężniejszym władcą okresu klasycznego. Wzniósł on największą ilość monumentów i budowli, był też wzmiankowany największą ilość razy w innych majańskich miastach, zaś w czasie jego panowania pod kontrolą tronu Węża znajdowały się również miasta znane obecnie, jako Cancuen, Itzan, Morales, La Corona, Dos Pilas, El Peru, Piedras Negras i wiele, wiele innych.

Królestwo Węża (Calakmul) – koszary w La Corona

Szczególną funckję na geopolitycznej mapie drugiego Królestwa Węża sprawowała La Corona (Sak Nikte’). To stąd wyruszały militarne kampanie wskroś obecnego departamentu Peten. Lokalni władcy La Corona nosili tytuł Ajaw, jednak nie dołączali do niego toponimu, a miastem zarządzali podczas nieobecności Władców Węży. Wiemy, że Yuknoom Ch’een II rezydował i zarządzał La Corona w 656 AD, ponieważ napisano tak na ołtarzu I, upamiętniającym pierwszy katun jego panowania.

Królestwo Węża (Calakmul) – druga wojna z Tikal i początek końca czasów…

W 648 AD rozpoczęła się kolejna wojna przeciwko Tikal (Yax Mutul). W tym roku Bajlaj Chan K’awiil, boski władca Dos Pilas, miasta będącego w zasadzie kolonią Tikal, zarządzanego przez tą samą dynastię zaatakował i pojmał członka rodziny królewskiej Tikal, być może samego boskiego władcę. Yuknoom Ch’een II wykorzystał tą próbę uzyskania niepodległości przejmując kontrolę nad Dos Pilas w 650 AD. Możliwe, że ofiarą w tej samej wojnie został boski władca Cancuen, który w tym samym czasie został zawleczony do Calakmul i tam złożony w ofierze. Jego następca został koronowany w Calakmul, pod auspicjami Władców Węży, a następnie odesłany do Cancuen, by tam sprawować władzę, jako ich poddany. Yuknoom Ch’een II koronował też władców na tronach El Perú i Morales-Reforma, które było ważnym przyczółkiem w pobliżu Palenque (Lakam Ha), rządzonego w tym czasie przez potężnego Pakala Wielkiego. Władcy Uxul, leżącego blisko Calakmul otrzymują w tym czasie również tytuł Ajaw (Naah-K’a-Naah Ajaw). W 670 AD Nuun u Jol Chaahk, boski władca Tikal odgryzł się zbrojnie zdradzieckiemu krewniakowi zasiadającemu na tronie Dos Pilas, które używało nawet tego samego glifu-toponimu co Tikal (Yax Mutul). Bajlaj Chan K’awiil poszukał schronienia w Calakmul, jednak siły Tikal wyruszyły za nim, zdobywając El Perú i La Corona. Przejęty Bajlaj Chan K’awiil uciekł tym razem do Hix Witz, na południe od rzeki San Pedro. Calakmul odpowiedziało kontrofensywą prowadzoną przez księcia krwi Yich’aak K’ahk (Jaguar Claw / Szpon Jaguara) – Yuknoom Ch’een II miał już w tym czasie ponad 70 lat. Boski władca Tikal, Nuun u Jol Chaahk został ostatecznie pokonany w 679 AD, a Calakmul stało się ponownie niekwestionowaną potęgą na Nizinach Majów. W 682 AD na tron Tikal wstąpił jednak jego następca Jasaw Chan K’awiil…

Minęło jeszcze cztery lata, gdy 9.12.13.17.7 6 Manik 5 Zip, czyli około 6 kwietnia AD 686 Yuknoom Ch’een II został zastąpiony na tronie Calakmul przez Yuknoom Yich’aak K’ahk, który miał już w tym czasie 36 lat. Nie miał on najwyraźniej umiejętności poprzednika, gdyż w AD 691 złożył hołd boskiemu władcy Tikal, co upamiętnia stela, którą Jasaw Chan K’awiil wyświęcił rok później. Niestety glify na tej steli są zbyt zniszczone, by móc odczytać co doprowadziło do tego wiekopomnego wydarzenia. Najwyraźniej na dłuższą metę nie pomogło to jednak Yuknoom Yich’aak K’ahk, który 5 sierpnia AD 695 został pogromiony w bitwie. Nadproże 3 w Templo I w Tikal mówi o fakcie pojmania i stracenia Yuknoom Yich’aak K’ahk 9.13.3.7.18 11 Etznab 11 Ch’en, czyli 8 sierpnia AD 695. W grobowcu 4 w Calakmul odkryto jednak talerz z jego imieniem, co zdaniem archeologów badających Calakmul oznacza, że musi spoczywać tam Yuknoom Yich’aak K’ahk, a w bitwie z Tikal, 5 sierpnia AD 695 pojmany i następnie stracony został sahal, jeden z jego oficerów. Podpierają to nowe próby odczytania napisu na nadprożu 3 oraz inskrypcja na kości odnalezionej w grobowcu Jasaw Chan K’awiil (pochówek 118) w Tikal.

Nigdzie później nie znajdujemy już w każdym razie żadnych wzmianek o Yuknoom Yich’aak K’ahk, zaś czas potęgi drugiego Królestwa Węża nieodwołalnie dobiegł końca. Władcy Węża zachowali jeszcze wprawdzie związki z Dos Pilas, El Perú, Yaxchilan i Naranjo, jednak boski władca Morales-Reforma wszedł ponownie na tron, tym razem pod auspicjami Palenque (Lakam Ha), a stela 18 w Naachtun obwieściła pojmanie królewskiego jeńca z Uxte’ tuun. Stela ta stanowi parę ze stelą 19, która przedstawia boskiego władcę Naachtun i bazując na stylu, pochodzi z okresu AD 700-750. Stela 9 w Naachtun z AD 731 pokazuje kobietę pochodzącą z królewskiej dynastii Tikal, prawdopodobnie żonę boskiego władcy Nachtuun. Nachtuun leży praktycznie u wrót Calakmul… Pochodzący z tego okresu wspaniały ołtarz 5 z Tikal prezentuje też odnowiony sojusz między Tikal (Yax Mutal) i Masul. Władcy obu tych miast wzięli na nim udział w ceremonii ponownego pochówku matki boskiego władcy Tikal. Choć nadal nie wiemy, gdzie leżało Masul z tej perspektywy kusi utożsamanie tego miasta z Nachtuun

Propaganda to oręż wojny – boski władca Calakmul, Yuhknoom Took’ K’awiil wzniósł w tym czasie dwadzieścia cztery stele. Siedem najlepiej zachowanych i wspaniale wyrzeźbionych stel wyświęcono w Calakmul na zakończenie 15-go Katunu. Wydarzenie to o dziwo przeszło bez echa w Tikal. Jego boski władca Jasaw Chan K’awiil dożywał w tym czasie swych ostatnich lat. Być może jednak władcy Tikal, jako ludzie czynu nie odczuwali potrzeby celebrowania sztucznych propagandowych sukcesów generowanych ruchami kalendarza? Kiedy po śmierci Jasaw Chan K’awiil na tron Tikal wstąpił Yik’in Chan K’awiil, jego pierwszą akcją było po prostu zaatakowanie Calakmul. Ołtarz 9 z Tikal prezentuje zdaniem niektórych badaczy pojmanie Yuhknoom Took’ K’awiil, wspomnianego wyżej władcy dynastii Węża.

Calakmul – równia pochyła…

Calakmul nie zostało podbite, na tym jednak kończą się dzieje drugiej dynastii Węża. Czy to w wyniku zbrojnych działań Tikal, czy też wewnętrznego przewrotu, kolejni władcy Calakmul powracają do używania glifu nietoperza oraz tytułu Chiik Nahb Ajaw – władca Calakmul. Nowi władcy Calakmul nadal starają się brać udział w geopolityce świata Majów – w 736 AD Chiik Nahb Ajaw Wamaw K’awiil macza palce w zaskakującym uniezależnieniu się satelitarnego ośrodka => Quirigua od swego odwiecznego suwerena => Copan. W Quirigua, na południu dzisiejszej Gwatemali wyświęcona zostaje stela wymieniająca Wamaw K’awiil. W dwa lata później 9.15.6.14.6, czyli około 27 kwietnia 738 AD K’ahk’ Tiliw Chan Yopaat, wasalny władca Quiriga, znajdującego się na południu dzisiejszej Gwatemali, pojmał Waxaklajuun Ub’aah K’awiil, 13 władcę Copan i kilka dni później rytualnie złożył go w ofierze, obcinając mu głowę. To jedna z najbardziej zadziwiających zdrad w całej historii Majów…

Nowi władcy Calakmul kontynuowali wyświęcanie stel, ośrodek ten był z pewnością nadal ważnym centum regionalnym. Zakończenie katun w 751 AD uświetniono niedokończoną stelą 62, która wymienia częściowo odczytane imię władcy Yax Chit Naah Chaan, ze starej/nowej dynastii Suutz. Koniec kolejnego katun upamiętniają stele 57 i 58, wymieniające władcę Nietoperza o imieniu Bolon K’awiil. W tym czasie swoje stele zaczyna wznosić ponownie Oxpemul, północny sąsiad Calakmul, pozostający przez długi czas w jego cieniu. Stele wznoszone w Oxpemul wskazują zarówno na związki pomiędzy władcą tego miasta a Calakmul, jak i …na wizytę bakab ux Mutul Ajaw, czyli władcy Tikal w tym mieście. Stela 9 pokazuje władcę Oxpemul z bronią w ręku, depczącego głowę i ciało …węża, przy wsparciu sojusznika z Tikal.

Koniec dziewiątego stulecia to ledwie sześć stel wyświęconych w Calakmul (790, 800 i 810 AD), jednak są zbyt zniszczone, aby cokolwiek z nich dawało się odczytać. Jak do tej pory nie odnaleziono w Calakmul żadnej steli upamiętniającej zakończenie baktun – najważniejszego obrotu w majańskim kalendarzu, w 830 AD. To wydarzenie upamiętnia jednak stela 7 w Oxpemul, na której władca miasta, prócz lokalnego toponimu obwieszcza się „władcą świata”, używając również górnolotnego tytułu Uxte’ Tuun Kaloomte’, wskazującego na mocno wybujałe pretensje władcy pomniejszego lokalnego ośrodka do tytułu cesarskiego stolicy dawnego Królestwa Węża. Jest to znak czasów nadchodzącego upadku, znamionujący propagandowy wyścig, który miał miejsce w całym świecie Majów. Wyścig, w którym trzeba było najwyraźniej coraz wyżej podbijać stawkę, aby móc utrzymać kontrolę nad zarządzanym tłumem. Stela 7 to zarazem ostatnia wzmianka o dynastii Nietoperza. Dynastia Węża pojawia się natomiast raz jeszcze w historii Nizin Majów. Stela 10 w Seibal upamiętnia zakończenie katun w 849 AD uświetnione, obok boskiego władcy Seibal, przez Chan Pet – świętego władcę Królestwa Węża oraz boskich władców Motul de San José i …Tikal. Do podobnego zjednoczenia w tym mniej więcej okresie doszło u boskich władców => Copan i zdradzieckiej => Quirigua. Zadziwiające zakończenie kilku stuleci wojen, znamionujące również nadchodzący koniec czasów.

Calakmul stela 61 Aj Took'

Stela 61 wzniesiona przez Aj Took’ – jednego z ostatnich władców Calakmul. Data na steli 12 lub 13 Ajaw nie zawiera niestety kompletnego zapisu w Długiej Rachubie

Ostatni znany władca Calakmul Aj Took’ wyświęcił stelę 61 w 899 lub 909 AD używając w niej glifu Kan i ogłaszając się spadkobiercą imperium o tysiącletniej historii. W tym czasie cywilizacja Majów wydawała już swoje ostatnie tchnienie, a opuszczone wielkie ośrodki ceremonialne na powrót przejmowała dżungla. Maniera zapisów kalendarycznych w tzw. Krótkiej Rachubie będzie typowa dla późniejszego okresu postklasycznego, jednak ze względu na niedokładność wymaga korelacji, która nie jest niestety stuprocentowo pewna i bywa przedmiotem sporów wśród badaczy. Władcy Calakmul próbowali jeszcze wznosić kolejne stele, były one jednak ledwie nieudolnymi karykaturami stel z czasów dawnej świetności.

Ruiny Calakmul – jedno z najciekawszych stanowisk archeologicznych

Ruiny Calakmul odkryte zostały w 1931 r. Już w rok później przybyła tam ekspedycja Carnegie Institution, którą prowadził => Sylvanus G. Morley, słynny archeolog-szpieg. Wtedy powstała pierwsza mapa centralnej części ruin. Późniejsze badania powierzchniowe pozwoliły określić rozmiary miasta Calakmul na 30 km2. Od 1993 r. ruszyły tam regularne wykopaliska INAH.

Piramida 2 (Structure 2)

calakmul-1903056507-structureII

Calakmul, Structure II (55 m) i pięć stel wzniesionych u jej podnóża, Campeche, Jukatan, Meksyk

Piramida 2 (Structure II) w Calakmul wznosi się niczym góra nad Wielkim Placem (Gran Plaza), mając 55 m wysokości i 150 m szerokości przy podstawie. Istotnie piramidy miały symbolizować święte góry Witz w majańskiej koncepcji ożywionego krajobrazu, zaś znajdujące się w ich wnętrzach pomieszczenia symbolizowały jaskinie – lokalne interfejsy do systemu i centra zarządzania wszechświatem w przypadku świątyń, dzięki możliwościom kontaktu z bogami i przodkami, albo miejsca spoczynku przodków, jeśli mamy na myśli komory grobowe. Piramida 2 skrywa szczątki kilku władców Calakmul, w tym być może Yuhknoom Took’ K’awiil, który według archeologów badających Calakmul nie został pojmany podczas wielkiej porażki z rąk Tikal, ale dożył po cichu swych dni w Calakmul i spoczął właśnie tu, o czym świadczyć ma hieroglificzny napis na talerzu znalezionym w jego domniemanym grobowcu.

Calakmul - Structure 2

Tak wyglądać mogła piramida Structure II w Calakmul około 800 AD (rys. Kay Clahassey, w Pincemin et al. 1998 „Extending the Calakmul Dynasty Back in Time: A New Stela from a Maya Capital in Campeche, Mexico”, Latin American Antiquity 9 (4))

 

calakmul-1903056301-structureII

Calakmul, piramida na szczycie Structure II, najwyższej piramidy w Calakmul, Campeche, Jukatan, Meksyk

Piramidę 2 (Structure II) w Calakmul wzniesiono w Późnym lub Schyłkowym Preklasyku (300 BC – AD 250). Prawdopodobnie stanowiła ona bliźniaczą parę z piramidą Structure I, do której miała wtedy podobne rozmiary. W kolejnych stuleciach zmodyfikowano północną fasadę piramidy i dodano zoomorficzne maski. We Wczesnym Klasyku na szczycie piramidy wybudowano strukturę z trzema komnatami oraz po dwie komnaty po bokach piramidy. Komnaty te były wykorzystywano jako miejsca pochówku elit Calakmul w Późnym Klasyku. Finalnie na Piramidzie 2 znajdujemy 56 pomieszczeń, które wykorzystywane były na cele „bezeremonialne” – jako sypialnie, kuchnie i warsztaty. Zwyczaje niepodobne do tych panujących w Peten, natomiast dość powszechnie spotykane na północy półwyspu Jukatan. Dobudowana górna fasada w stylu Rio Bec, również powiew północy…

Podziel się informacją na: