Majowie (Maya)

Podziel się informacją na:

Cywilizacja Majów (Maya)

Archeologia, Mezoameryka, Majowie

Dla Angeliki…

tikal sunset majowie maya

Wieczorne zorze o zachodzie Słońca nad Tikal. Po lewej piramida Templo I, z prawej piramida Templo II, w centrum Wielki Plac i fragmenty Centralnego Akropolu. Tikal (Yax Mutul), Peten, Gwatemala

Majowie (Maya) – starożytna cywilizacja, która rozkwitała i gasła na przestrzeni 3,5 tysiąca lat w Ameryce Środkowej, na terenie obszaru kulturowego zwanego dziś przez antropologów i archeologów Mezoameryką.

Przemek Trześniowski, archeolog-majanista

Część Mezoameryki zamieszkiwana przez Majów

Mezoameryka – teren dzisiejszego Meksyku, Belize i Gwatemali, a częściowo Hondurasu, Salwadoru i Nikaragui zamieszkiwany na przestrzeni kilku tysięcy lat przez cywilizacje mające podobną kulturę i religię, używające podobnego systemu podwójnego kalendarza (rok 260-dniowy i rok 365-dniowy), choć różniące się językami i pochodzeniem. Za protokulturę Mezoameryki – pierwszą i najstarszą cywilizację, od której inne przejmowały kulturę i wiedzę przez długie dziesiątki lat uważano cywilizację Olmeków (Cultura Madre – cywilizacja matka). Obecnie coraz więcej archeologów na podstawie znalezisk uważa, że cywilizacje Majów i Olmeków rozwijały się równolegle, wymieniając się zdobyczami kultury i nauki (Culturas Hermanas – cywilizacje siostrzane).

 

Astronomia Majów

Schemat Grupy E w Uaxactun. Piramida na zachodzie i platforma z trzema świątyniami na wschodzie.

Majowie byli pasjonatami astronomii. Jeszcze w okresie preklasycznym, u zarania swej cywilizacji budowali publiczne planetaria – obserwatoria astronomiczne, które służyły do wspólnych obserwacji spektakli na nocnym niebie, w ramach ceremonii religijnych. Archeolodzy nazwali te planetaria Grupami E, od pierwszego kompleksu takich budowli, odkrytego w ruinach Uaxactun (Peten, Gwatemala), które możecie Państwo zobaczyć na zdjęciach poniżej. Planetarium takie składa się z piramidy umieszczonej w zachodniej części planetarium, na której w czasie ceremonii zajmował miejsce władca-kapłan. Po wschodniej stronie znajdowała się bardzo szeroka platforma, często z trzema świątyniami umieszczonymi po środku i na brzegach platformy.

uaxactun, grupa-e, group-e, grupo-e, peten, gwatemala

Grupa E w Uaxactun, pierwsza odkryta przez archeologów. Widok ze szczytu piramidy po zachodniej stronie na platformę z trzema świątyniami, znajdującą się na wschodzie.

Pomiędzy tą platformą na wschodzie a piramidą na zachodzie znajdował się plac, na którym gromadzili się mieszkańcy, aby pod przewodnictwem władcy-kapłana obserwować astronomiczne spektakle rozgrywające się na nocnym niebie. Najstarsze Grupy E były budowane tak, że Słońce obserwowane ze szczytu piramidy wschodziło nad świątynią na lewym skraju w dzień przesilenia letniego (najdłuższy dzień w roku – słowiańska Sobótka, około 21 czerwca, czasem 20 lub 22 VI), nad świątynią po prawej stronie w dzień przesilenia zimowego (najdłuższa noc w roku – około 21 XII, czasem 20 lub 22 XI), zaś nad świątynią w centralnej części platformy w dniach równonocy wiosennej (20-21 III) i zimowej (22-23 IX). Później pojawiały się również inne orientacje Grup E. 

uaxactun, grupa-e, group-e, grupo-e, peten, gwatemala

Grupa E w Uaxactun, pierwsza odkryta przez archeologów. Widok z centralnej świątyni, położonej na platformie na wschodzie na piramidę znajdującą się na zachodzie.

Najstarsze Grupy E odkryto jak dotąd w Cival (Peten, Gwatemala) – 900-800 p.n.e. i w Nakbe (Peten, Gwatemala) – 600-350 p.n.e, największą w Wakna (Peten, Gwatemala) – jej wschodnia platforma ma 200 m długości! Majowie orientowali astronomicznie swe najważniejsze budowle, dzięki temu można było obserwować różne zjawiska, jak gra cieni tworzących różne kształty na elewacjach budowli, czy przechodzenie promieni Słońca przez określone otwory w określonych dniach roku.

Najważniejszą po Słońcu i Księżycu była dla Majów planeta Wenus, którą nazywali Lamat. Przez setki lat Majowie bacznie obserwowali ruchy Wenus na nocnym niebie, a ich wiedza na temat cykli tej planety wzbudziła zdumienie współczesnych astronomów. Do obserwacji Wenus budowano specjalne obserwatoria astronomiczne, jak El Caracol w => Chichen Itza. Współcześni astronomowie skorzystali z wiedzy zdobytej przez cywilizację Majów, kiedy odkryto i odszyfrowano opracowane przez Majów tablice ruchów Wenus w księdze zwanej Kodeksem Drezdeńskim.

 

Pismo Majów

Przemek Trześniowski, archeolog-majanista

Hieroglify Majów, stela w Tikal

Majowie są jedną z tych cywilizacji, która zupełnie samodzielnie i niezależnie wynalazła pismo (inne to np. Egipt, od którego pomysł ściągnęła później cała Europa, Chiny, czy Rapa Nui – Wyspa Wielkanocna). Tajemnicze glify Majów przez długie dziesiątki lat uważano za niemożliwe do odszyfrowania. Dziś odczytujemy już około 600 glifów z ponad 2000 znanych. Pismo Majów jest logograficzne tzn. Poszczególne znaki (glify) przedstawiają całe pojęcia, ale podobnie jak hieroglify egipskie odczytywane są fonetycznie tak, że ich kombinacje tworzą inne słowa (np. gdyby istniał glif przedstawiający ule dla pszczół i glif przedstawiający piłę, to ich kombinacja mogłaby przedstawić czasownik „ulepiła”). Później, w miarę rozwoju pisma pojawiły się również sylaby, mające z założenia ułatwiać prawidłowe odczytywanie podobnych do siebie glifów.

Przemek Trześniowski, archeolog-majanista

Majańska stela w Quirigua, przedstawiająca boskiego władcę

Pismo Majów zachowało się głównie na kamiennych stelach (pomnikach), jak na zdjęciu po lewej oraz na ruinach majańskich budowli. Ponieważ wapień nie najlepiej opiera się opadom atmosferycznym te zabytki majańskiego pisma są najczęściej mocno sponiewierane przez czas. Majowie mieli też księgi wykonane z papieru zrobionego z kory drzew. Takie księgi były składane w formie harmonijek i zawierały całą wiedzę Majów. Dziś księgi Majów nazywamy kodeksami, niestety do naszych czasów przetrwały tylko cztery: Paryski, Madrycki, Meksykański i Drezdeński, przywiezione do Europy jako łupy wojenne i odnalezione kilkaset lat później w zapomnianych zakamarkach bibliotek. Pozostałe księgi Majów kazał zebrać i spalić franciszkanin Diego da Landa, biskup miasta Merida (Jukatan, Meksyk). Wraz ze spalonymi kodeksami przepadła cała wiedza Majów – glify wykute na stelach to propaganda historyczna, opisująca dokonania poszczególnych władców-kapłanów. Na stronach Kodeksu Drezdeńskiego odkryto tymczasem bardzo dokładne tablice ruchów Wenus – Majowie mieli znacznie więcej czasu na obserwacje nieba niż nasi astronomowie, a wiemy już, że byli bardzo uważnymi i dokładnymi obserwatorami – ich utracona wiedza jest zatem dla nas bezcenna.

Kodeks Drezdeński

 

Majańskie koła czasu – kalendarze Majów

Koła po lewej to dwadzieścia nazw dni w 260-dniowym kalendarzu Tzolkin (większe) i trzynaście numerów (mniejsze), fragment wielkiego koła po prawej to data w Haab’ – kolejny dzień miesiąca

Majowie używali minimum trzech kalendarzy. Podobnie jak w całej Mezoameryce był to kalendarz solarny (haab’), w którym rok trwał 365 dni i kalendarz rytualny (tzolkin), w którym rok trwał 260 dni. Haab’ był podzielony na 18 miesięcy trwających po 20 dni. Na koniec dodawano pięć dni pechowych – uayeb, aby dopełnić rok do 365 dni, bliskich długości roku zwrotnikowego. Majowie doskonale zdawali sobie sprawę, że rok zwrotnikowy trwa nieco dłużej (dokładnie 365,242 190 419 dni) i byli w stanie wyliczyć to z dość sporą precyzją aż trzech miejsc po przecinku. Jednak nie wiemy, czy w związku z tym wprowadzali jakieś dodatkowe dni w swoim kalendarzu (u nas z tego powodu luty ma różną długość, raz 28 raz 29 dni). Tzolkin, który jest nadal dziś używany Przez Majów, nie jest podzielony na miesiące i tygodnie jak chciałaby tego polska wikipedia. W tzolkinie kręcą się dwa koła czasu, których kombinacja nadaje nazwy poszczególnym dniom. Są to cykle 13-dniowe, zwane dziś z hiszpańska tresenami (trecena) i cykle 20-dniowe. Aby określić nazwę dnia bierze się zatem nazwę dnia z pierwszego koła (jest to kolejnych dwadzieścia nazw dni) oraz cyfrę 1-13 z drugiego. Taka sama kombinacja nazwy i numeru powtarza się w nim co 260 dni, czyli co jeden rok tzolkin. Co ciekawe, dni w obu majańskich kalendarzach nie zaczynały i nie kończyły się równocześnie. Dni w haab’ trwały do zachodu Słońca, dni w tzolkin prawdopodobnie do północy. Zapisy dat na stelach pokazują, że Majowie uwzględniali również miesiące księżycowe, podając m.in. ich długość (synodyczny miesiąc księżycowy trwa 29,531 dni słonecznych, więc w kalendarzach najwygodniej prezentować miesiące księżycowe trwające na przemian raz 29 a raz 30 dni), ale mechanizmy te nie są jeszcze w pełni poznane. Trzecim ważnym kalendarzem, który był już wyłącznie wynalazkiem Majów, była Długa Rachuba, w której liczyli oni dni od stworzenia świata w dniu 13 Sierpnia 3114 p.n.e. Do Długiej Rachuby potrzebowali Majowie doskonałej matematyki…

 

Matematyka Majów

Majowie byli bardzo dobrymi matematykami. Duże liczby były im potrzebne do zapisywania wyników obserwacji astronomicznych i przewidywania zaćmień Słońca, Księżyca oraz ruchów planet, przede wszystkim Wenus. Majowie używali, podobnie jak my, systemu pozycyjnego, jednak podstawą ich systemu była liczba 20, a nie 10 jak u nas (w tamtej części świata nie chodzono w butach, które zakrywałyby palce stóp – człowiek i 20 to w klasycznym majańskim ten sam termin uinal). Swoje liczby zapisywali też w pionie, nie w poziomie, a ponieważ używali pozycyjnego zapisu liczb wynaleźli też zero, które było reprezentowane przez owoc kakao. Do zapisu liczb Majowie używali trzech cyfr: kropki oznaczającej jedność, kreski oznaczającej pięć i zera. Wartość kropek i kresek na poszczególnych pozycjach sumowano jak w systemie Cesarstwa Rzymskeigo tak, więc majański system liczbowy jest de facto pozycyjno-addytywny. Zmęczeni? 😉

 

Skarby Majów – kakao, jadeit, obsydian, muszle, pióra i sól…

kakao

Owocniki kakaowca

kakao

Nasionka kakaowca

kakao

Gotowa czekolada, ta prawdziwa smakuje inaczej…

   
   

Kakao to słowo, które zapożyczyliśmy od Majów. W cywilizacji Majów nasionka kakao stanowiły walutę, pomagając w handlu, który Majowie uprawiali na bardzo długie dystanse. Wzdłuż wybrzeża Morza Karaibskiego i rzekami prowadzącymi wgłąb kontynentu, długie łodzie Majów transportowały przede wszystkim sól, którą wytwarzano na wybrzeżu poprzez odparowywanie wody morskiej, a która była niezbędna do przetrwania ogromnym miastom Majów ulokowanym w podzwrotnikowych lasach dzisiejszego Peten (Gwatemala). Inne dobra, które przewożono łodziami to przede wszystkim jadeit – zielony kamień, zastępujący Majom złoto, obsydian – szkło wulkaniczne, z którego wykonywano ostrza, wspaniałe muszle trytonów, z których wykonywano instrumenty muzyczne, muszle spondylusa, które wykorzystywano do obrzędów i drogocenne pióra k’uk’ (quetzali), w które przystrajali się władcy Majów. Inne ciekawe słowo, które zapożyczyliśmy od Majów to angielskie shark (rekin), które pochodzi od majańskiego xook.

 

Kosmologia Majów

majowie, maya, chichen itza, sacred cenote

Chichen Itza – ruiny Majów na północy półwyspu Jukatan w Meksyku i Święta Cenota (Sacred Cenote), jedno z najsłynniejszych miejsc kultu na północnym Jukatanie

Majowie uważali teren, na którym mieszkali za ożywiony, zaś góry i jaskinie za święte. Wszelkie otwory w ziemi jak jaskinie i cenoty (jaskinie zalane wodą) były dla Majów przejściami do innego świata. Do tego świata podmroku odchodzili zmarli, aby ponownie się odrodzić. Z jaskiń wychodziły, zdaniem Majów, zwierzęta, kukurydza i deszcz, zaś na terenach, na których nie było rzek (na całym północnym Jukatanie ich nie ma) woda pitna. Za pośrednictwem jaskiń Majowie komunikowali się z przodkami i bogami, a ich władcy zarządzali ożywionym krajobrazem. Miasto i jaskinia to w starych językach majów to samo słowo mimo, iż nigdy nie mieszkali w jaskiniach (mezoamerykańskie jaskinie są zbyt gorące i wilgotne, aby mogły służyć za schronienia na dłuższy okres czasu). Najwspanialsze budowle Majów – piramidy wyobrażały, więc święte góry Witz, a umieszczone na ich szczytach świątynie święte jaskinie Ch’een. Każde miasto Majów miało też swoją własną świętą jaskinię, z której wyszli na świat ich przodkowie i to dawało im niepodważalne prawo do zamieszkiwania danego terenu. Stąd nie było u Majów wojen służących do zagarniania nie swojego terenu.

 

Wojny Majów

majowie, maya, caracol, altair, ołtarz

Ołtarz z Caracol prezentujący dwóch pojmanych arystokratów (mają ręce związane na plecach)

Wojny Majów toczyli przede wszystkim władcy i arystokracja oraz grupy wojowników, którzy tworzyli zakony wojowników, jak Zakon Orła i Zakon Jaguara. Wojny w Mezoameryce miały przede wszystkim znaczenie rytualne. Tylko krew władcy miała dla Majów znaczenie, dlatego pojmanych królów składano zwykle w ofierze. Masowe wysyłanie na wojnę młodych ludzi Majowie uznaliby zapewne za barbarzyństwo. Władcy Majów, by zapewnić swym poddanym pomyślność, czyli przede wszystkim aby sprowadzić deszcz musieli składać dość bolesne ofiary ze swojej własnej krwi – jakże to odmienne od postępowania naszych, myślących tylko o sobie polityków…

 

Architektura Majów

majowie, maya

Tzw. Świątynia Wojowników w Chichen Itza – przykład architektury w stylu Maya-Toltec

Architektura Majów miała głównie przeznaczenie sakralne. Piramidy wyobrażały święte góry Witz, a umieszczone na ich szczytach świątynie święte jaskinie Ch’een. Piramidy budowano zwykle nad prawdziwymi jaskiniami, które zajmowały w kosmologii Majów szczególne znaczenie, jako miejsca, z których na ziemię wyszli niegdyś ich przodkowie. Budowano z powszechnie dostępnego na Jukatanie wapienia, zaś elewacje kryto stiukiem. Wszystkie budowle były kolorowe, nie tak jak widzimy je dzisiaj. Majowie budowali też doskonałe drogi, które były zawsze proste i niwelowały wszelki nierówności gruntu. Drogi te, nazywane sacbe mogły mieć nawet kilkanaście metrów wysokości, ponad dwadzieścia metrów szerokości, a najdłuższa z nich ma aż 100 km. Dziś wyróżniają się na tle dżungli na zdjęciach z satelit. Wśród licznych majańskich stylów architektonicznych, jak Peten, Puuc, Maya-Toltec, Rio Bec, czy Styl Wschodniego Wybrzeża najpiękniejszy był Chenes, ze wspaniałymi bramami, stylizowanymi na wyobrażenia wejść do świętych jaskiń, będącymi paszczami Witz.

 

Majowie grali w piłkę i to bardzo poważnie…

pelota

Gra w pok-ta-pok (pelotę) na ulicy w Merida zapaloną piłką

Gra w piłkę to jedna z cech wyróżniających cywilizacje zamieszkujące Mezoamerykę. Praktycznie w każdych ruinach znajdziecie resztki boiska. Co więcej, badania archeologiczne wskazują, że to Majowie wynaleźli grę, którą nazywali pok-ta-pok, od dźwięków ciężkiej kauczukowej piłki uderzającej o ziemię. Piłki nie było wolno dotykać dłonią ani stopą. Ciężki kauczuk odbijano łokciem, kolanem lub biodrem. Przy szczególnych okazjach grano płonącą piłką (jak na zdjęciu po lewej). Piłkę należało przekopać przez niewielkie skalne obręcze. Gra w piłkę służyła Majom do wyboru najwaleczniejszego wojownika – wódz zwycięskiej drużyny bywał składany w ofierze przy szczególnych okazjach jak otwarcie nowego 52-letniego cyklu kalendarza (w takim odstępie czasu powtarzała się ta sama kombinacja dat w kalendarzach tzolkin i haab’). Mistrzostwa gry pok-ta-pok, zwaną dziś po hiszpańsku pelotą, odbywają się nadal w Mezoameryce. Ostatnio palmę pierwszeństwa zdobyła reprezentacja Belize.

 

Świt, Złoty Wiek i długi zmierzch cywilizacji Majów

Kiedy to wszystko się działo? Okres preklasyczny

majowie, maya, el mirador, popol vuh

Ruiny El Mirador (Peten, Gwatemala), odkopany fresk prezentujący scenę z majańskiego mitu stworzenia, datowany na okres preklasyczny.

Świt cywilizacji Majów to moment trudny do określenia. Najstarsze ślady rolnictwa na terenach Majów to duże nagromadzenie pyłków udomowionej kukurydzy ok. 2650 p.n.e. w => Niecce Mirador (Peten, Gwatemala) – to tutaj wyrośnie później pierwszy złożony organizm państwowy na Nizinach Majów, który wzniesie potężne piramidy – pierwsze Królestwo Węża, ale za początek tzw. ery preklasycznej przyjmuje się obecnie dopiero 2000 p.n.e. Około 1000 p.n.e pojawia się ceramika i pierwsze platformy służące do celów rytualnych. Około 600 p.n.e. w Nakbe, w Niecce Mirador (Peten, Gwatemala) wystrzeliwują w niebo pierwsze piramidy triadyczne. Kiedy stolica pierwszego Królestwa Węża przenosi się do El Mirador powstaje tam piramida triadyczna La Danta, pozostająca po dziś dzień najbardziej masywną budowlą na Ziemi – mająca 72 m wysokości piramida stoi na podstawie o bokach 300-600 m i wysokości 9 m (cały kompleks ma objętość około 2 800 000 m3)

Okres klasyczny – Złoty Wiek Majów

majowie, maya

Tikal i piramida Templo I, będąca grobowcem jednego z władców Tikal

Złoty Wiek Majów, czyli era klasyczna kojarzona jest z rozpowszechnieniem zapisu dat w tzw. Długiej Rachubie – trzecim systemie kalendarza Majów, w którym liczyli oni dni od stworzenia świata w dniu 13 Sierpnia 3114 p.n.e. Za propagatora tego kalendarza na Nizinach Majów uważa się miasto => Tikal (Peten, Gwatemala). Okres Złotego Wieku Majów upłynął pod względem walki o dominację dwóch potęg: Tikal (Yax Mutul) i => Calakmul (Oxte’ Tuun) – będącym stolicą drugiego Królestwa Węża. Władcy tych miast podporządkowywali sobie władców innych miast-państw doprowadzając do eskalacji wojen, które zmęczyły w końcu cywilizację Majów, doprowadzając ostatecznie do jej upadku w okresie przedłużających się susz. Ostatni zapis kalendaryczny w Długiej Rachubie pochodzi ze steli w Tonina z 909 n.e. Wielkie miasta na Nizinach Majów już w tym czasie opustoszały, jednak uważa się, że Złoty Wiek Majów trwał nieco dłużej na północy Jukatanu, w => Chichen Itza, bo aż do 1100 n.e.

Okres postklasyczny aż po Konkwistę

majowie, maya

Zama – Miasto Świtu, prosta postklasyczna architektura Wschodniego Wybrzeża

Zmierzch cywilizacji Majów trwał ponad pół tysiąca lat. W okresie postklasycznym, który trwał aż do Konkwisty (podbicia) Mezoameryki przez Hiszpanię w XVI stuleciu, cywilizacja Majów uległa znacznym przemianom. Nie było już boskich władców, którzy okazali się nieskuteczni w sprowadzaniu deszczu, nie wznoszono już stel opisujących ich dokonania, ani monumentalnej architektury. Krótkotrwałym wyjątkiem była tzw. Liga Mayapanu – miasta wzniesionego jako kopia => Chichen Iza, jednak kopia znacznie mniej doskonała. Ceremonialne budynki, jak piramida Kukulkana w => Mayapan były mniej okazałe i znacznie słabiej wykonane.

majowie, maya

Postklasyczne Mayapan

Skopiowane z Chichen Itza obserwatorium astronomiczne służące do rejestracji pojawiania się Wenus nie działało tak, jakby w Mayapan nie rozumiano funkcji jaką w Chichen Itza spełniał oryginał. Hiszpanie mieli trudny temat do zgryzienia w jaki sposób przejąć władzę nad terenem, w którym nie było władców zarządzających większymi obszarami. Kilkakrotnie byli też wypierani z Jukatanu. Ostatnie miasto Majów – Tayasal, położone na wyspie na jeziorze Peten-Itza (Peten, Gwatemala), założone prawdopodobnie przez uciekinierów z => Chichen Itza padło dopiero w 1697 roku, w prawie 200 lat po Konkwiście Ameryk. Hiszpanie chwalili się, że przez cztery dni równali Tayasal z ziemią, niszcząc budynki i paląc księgi…

Czasy po Konkwiście – Majowie dziś

majowie, maya

Współcześni Majowie w Chiapas

Czy to już koniec? Hmm… chyba jeszcze nie. Ze wszystkich podbijanych ludów na kontynentach Ameryk Majowie najwytrwalej opierają się kolonizacji, która trwa nadal po dziś dzień, choć przybrała inne formy. W 1948 r. wybuchło majańskie powstanie, które uczyniło prawie cały Północny Jukatan majańskim na ponad 50 lat (wojna na wyniszczenie jest obca kulturze Majów, więc nie wyrżnęli kolonizatorów zamkniętych wtedy w miastach Merida i Campeche). Meksykański Jukatan podzielono później na trzy stany, oddzielając je językiem czwartego stanu Tabasco od majańskiego Chiapas. W latach 90. ubiegłego stulecia wybuchło majańskie powstanie w Chiapas, które choć przygasło teoretycznie nie zostało ugaszone do dziś. Majowie to obecnie ponad 30 narodów mówiących różnymi, ale wywodzącymi się z jednego pnia językami. W Mezoameryce nadal żyje ich ponad pięć milionów. Chociaż mieszkają rozrzuceni po terytoriach dzisiejszej Gwatemali, Meksyku czy Belize sami dla siebie są przede wszystkim Majami. Mieszkając w prymitywnych domostwach, naśladujących tradycyjne majańskie konstrukcje kultywują tradycje przodków, czekając na wielki huragan, który zmiecie najeźdźców…

 

Podziel się informacją na: