Copan (Oxwitik)

Podziel się informacją na:

 

COPAN – Perła Południa

 

Copán to najbardziej na południe wysunięta metropolia Majów. Ruiny miasta leżą na terytorium dzisiejszego Hondurasu. Jego oryginalna nazwa to prawdopodobnie Oxwitik1. Copán było znaczącą metropolią jeszcze w Preklasyku, z tego okresu i z różnych miejsc pochodzą wzmianki o wydarzeniach związanych z legendarnym władcą Foliated Ahau ale historię piszą zwycięzcy, więc oficjalne założenie Copán miało miejsce dopiero w Erze Klasycznej, 5 IX 426 r n.e. przez K’inich Yax K’uk’ Mo’.1 Władcy Copán nosili tytuł ochk’in kaloomte – Władców Zachodu i poza kontrolą nad Doliną Copan wywierali wpływ na wiele innych miejsc – przede wszystkim na podbitą w tym samym czasie => Quirigua w Dolinie Motagua, gdzie również miało miejsce ustanowienie nowego porządku.

Oficjalne założenie Copán przez K’inich’ Yax K’uk’ Mo’ i inwestytura mocnej dynastii, która przez 16 pokoleń, gwarantowała własną krwią pomyślność mieszkańców i ich łączność z bogami, przypomina introdukcję Sihyaj K’ahk’a, syna władcy odległego Teotihuacan z Centralnego Meksyku, na tronie nie tak już bardzo odległego Yax Mutul (znanego obecnie jako Tikal) w Peten, na terenie dzisiejszej Gwatemali i podobnie jak w Tikal miała militarny charakter. I rzeczywiście, analiza chemiczna szczątek K’inich Yax K’uk’ Mo’, które w grobowcu Hunal wewnątrz Świątyni 16, odkryli w 1995 roku Robert Sharer i David Sedat potwierdza, że był on genetycznie obcy względem swoich poddanych. Przyszły władca Copán wymieniany był również 20 lat wcześniej jako Kuk’ Mo’, w inskrypcjach w Tikal. Do końca istnienia dynastii przedstawiany był on w stroju wojennym Teotihuacan, z charakterystycznymi goglami.1

Największym skarbem Copán jest jego przewspaniała architektura, pełna trójwymiarowych zdobień. Pierwsze budowle, wzniesione tuż po nastaniu nowego porządku, w czytelny sposób nawiązywały do stylu talud-tablero znanego z Teotihuacan i stylu Niziny Peten, znanego z Tikal ale za czasów kolejnych pokoleń zniknęły pod budowanymi warstwowo, nowymi piramidami. Centralną budowlą jest tu gigantyczny Akropol i stojąca na nim m.in. Świątynia 16, rozbudowywane zasadniczo przez każdego z 16-tu kolejnych władców. W Świątyni, prócz grobowca założyciela dynastii, znajduje się również grobowiec Pani w Czerwieni – jak wszystko na to wskazuje, majańskiej żony K’inich Yax K’uk’ Mo’, pochodzącej prawdopodobnie z pokonanej rodziny królewskiej Copán i zarazem matki K’inich Popol Hol, drugiego władcy z dynastii. Copán miało powierzchnię ponad 250 km2 i zamieszkiwane było w szczytowym okresie przez około 20.000 mieszkańców.

Sukces populacyjny Copán przyczynił się do jego stopniowego upadku. Od VI w n.e. na skutek deforestacji i nieuchronnie zań podążającej zmiany mikroklimatu, większość żywności musiała już być importowana spoza Doliny Copan, przede wszystkim z Quirigua w Dolinie Motagua. W VII w n.e., kiedy wycięto ostatnie drzewa w Dolinie Copan, stiukowe zdobienia budowli zastąpione zostały przez rzeźbione w kamieniu reliefy. Analiza pochówków z VIII w n.e. wskazuje na powszechne niedożywienie i wzrost umieralności dzieci. Zaś w IX w n.e., po ogólnym kolapsie cywilizacji Majów, materiał budowlany ze świątyń i pałaców zaczął służyć, jako budulec, w chatach zwykłych ludzi.1

Dobrobyt gospodarczy Copán, zapewniała miastu, przez cztery stulecia, kontrola szlaku handlowego wzdłuż Motagua River – słynnej arterii, zapewniającej przepływ strategicznych towarów z Zachodnich Wyżyn, na wschód ku Zatoce Honduraskiej na Morzu Karaibskim i poprzez tereny dzisiejszego Belize i Północny Jukatan, aż do Centralnego Meksyku. Kontrola Copán nad handlem na Motagua River zakończyła się w 27-go kwietnia 738 roku, kiedy to K’ahk’ Tiliw Chan Yopaat, wasalny władca podległego miasta Quiriga, znajdującego się na południu dzisiejszej Gwatemali, pojmał Waxaklajuun Ubaah K’awiil, 13-go władcę Copán i rytualnie złożył go w ofierze, obcinając mu głowę. Był to zarazem znak czasów zmierzchu wielkich metropolii Majów Ery Klasycznej i początek końca Copán. Na 17-cie lat w Copán zamarły wszelkie prace budowlane, ustało również wznoszenie stel, co dziwne, nie ma śladu po tym aby kolejni władcy spróbowali wywrzeć zemstę na zdradzieckim wasalu. Wartość kontroli nad arterią handlową na Motagua River możemy natomiast ocenić po nagłej eksplozji architektonicznej i demograficznej miasta Quiriga i… po powolnym dogorywaniu Copán.1

Przedostatni władca Copán Yax Pasaj Chab Yopaat, legitymizował się już pochodzeniem swej matki z odległego Palenque (Ba’ak) w dzisiejszym Chiapas, na południu Meksyku, co może świadczyć o wygaśnięciu męskiej linii dynastii, potwierdzają to również inskrypcje wspominające o upadku „Domu Założyciela”. Ostatni władca Copán – Ukit Took’, wstąpił na tron 6 II 822 r n.e. Inwestycje budowlane, podjęte za jego panowania nie zostały jednak zakończone, a do około 830 roku po naglym załamaniu się społecznego porządku, w mieście żyła już jedynie niewielka część populacji, która pozostała w Copán aż do końca stulecia. W Postklasyku dolinę zamieszkiwali jedynie farmerzy, rabujący materiał z dawnych świątyń na budowę swych domostw.1

Copán pojawia się we wzmiankach hiszpańskich konkwistadorów już od 1576 r.2 Na początku XIX w n.e. trafił tu ekscentryczny hrabia de Waldeck przez kilka tygodni wykonując szkice, a później Juan Galindo, indeksujący place, świątynie i stele. Ale Copán na dobre spopularyzowane zostało dopiero przez znamienitych podróżników: => Johna Lloyda Stephensa i => Fredericka Catherwooda, którzy prowadzili tu prace badawcze w 1839 roku, w trakcie swej pierwszej wyprawy do Mezoameryki. Słynne opisy Stephensa w „Incidents of Travel in Central America, Chiapas and Yucatán” – 1841 i ryciny Catherwooda tamże i w „Views of Ancient Monuments” – 1844, przyczyniły się w swoim czasie do eksplozji zainteresowania cywilizacją Maya, inspirując kolejne pokolenia badaczy i odkrywców, jak choćby senatora Edwarda Thompsona, który kupił ranczo z ruinami Chichen-Itza i porywając się nawet na nurkowanie w kombinezonie klasycznym, prowadził tam jedne z pierwszych w Mezoameryce archeologicznych badań podwodnych.

Bibliografia:

  1. “Chronicle of the Maya Kings and Queens – Deciphering the Dynasties of the Ancient Maya” – Simon Martin, Nikolai Grube – Thames & Hudson revised edition 2008
  2. “Arqueologia Mexicana vol XI, num 66 – Mayas del Peten” – Conaculta INAH 2004
  3. Incidents of Travel in Central America, Chiapas and Yucatán vol.1”John Lloyd Stephens & Frederick Catherwood – digital version
  4. Views of Ancient Monuments”Frederick Catherwood – digital version

 

Podziel się informacją na: