Tikal – Ti’k’al (Yax Mutul)

Podziel się informacją na:

TIKAL

Ti’k’al – Yax Mutul

 

„Tikal… żadne inne miejsce nie daje lepszego pojęcia o dawnej chwale i potędze Majów, jak te wspaniałe ruiny.”

Simon Martin i Nikolai Grube „Chronicle of the Maya Kings and Queens”

 

tikal sunset pyramid maya ruins peten guatemala gwatemala

Wieczorne zorze o zachodzie Słońca nad Tikal. Po lewej piramida Templo I, z prawej piramida Templo II, w centrum Wielki Plac i fragmenty Centralnego Akropolu. Tikal (Yax Mutul), Peten, Gwatemala

 

Tikal-Gwatemala-201503110934-temple-plaza-pyramid

Piramida Templo I, Centralny plac (Gran Plaza) i Akropol (Cental Acropolis). Tikal, Peten, Gwatemala

Tikal (Yax Mutul) u szczytu potęgi zamieszkiwało co najmniej 60 tys. ludzi. Szacujemy to jednak na podstawie dotychczasowej wiedzy i rozmiarów potężnego centrum ceremonialnego, pobudowanego z kamienia, którego odkopane do tej pory ledwie 23% stanowią największe odrestaurowane i dostępne turystom stanowisko archeologiczne Majów. Nowe badania przeprowadzone lidarem, laserem przebijającym się przez gęste poszycie dżungli, który jest w stanie wykryć budowle, o których nie mieliśmy przedtem zielonego pojęcia oraz ślady po tych, zbudowanych z materiałów nietrwałych, jakie były miejscem życia dziesiątek tysięcy zwykłych Majów mogą wielokrotnie zwiększyć tą liczbę.

Tikal Gwatemala Guatemal Peten central acropolis Maya ruins selva

Tikal, Peten, Gwatemala i główny kompleks rezydencyjny (Central Acropolis)

Tikal, antyczne Yax Mutul przetrwało pierwszy kolaps cywilizacji Majów wieku preklasycznego, by stać się zarzewiem cywilizacji Majów ery klasycznej i zdominować ich świat na kilka kolejnych stuleci. Tikal na przełomie er było propagatorem kultury – to stąd najprawdodpodobniej rozeszły się po Nizinach Majów pięknie rzeźbione stele i zapis kalendaryczny w Długiej Rachubie, nowa wielobarwna ceramika i nowa architektura. Tu wreszcie schodziły się dalekosiężne szlaki handlowe, sięgające przez dzisiejsze => Belize, aż na północny Jukatan i dalej do => Teotihuacan w Centralnym Meksyku. Przez osiem stuleci potężne piramidy Tikal górowały nad Peten i południowymi Nizinami Majów. Górowały zarówno pod względem rozmiaru – mieżąca aż 72 m piramida Templo IV jest wciąż najwyższą pojedynczą budowlą wybudowaną przez cywilizację Majów i dorównuje wysokością kompleksowi piramid triadycznych La Danta z preklasycznej stolicy Pierwszego Królestwa Węża – El Mirador, jak i politycznie Tikal było bowiem, obok => Calakmul jedną z dwóch największych potęg, jakie dominowały świat Majów w erze klasycznej, Złotym Wieku ich cywilizacji. Potężne Tikal szczyciło się linią co najmniej 33 władców, których panowanie rozciągało się w czasie co najmniej 800 lat, od początku pierwszego tysiąclecia naszej ery…

Tikal Gwatemala Guatemala Peten temple templo I pyramid

Widok na szczyt piramidy Templo I z kompleksu pałacowego w Tikal (Central Acropolis), położonego przy głównym placu (Gran Plaza). Tikal, Peten, Gwatemala

Zadziwiające były koleje losów Tikal (Yax Mutul). Pod koniec IV stulecia naszej ery stało się Tikal głównym celem tzw. Entrady – inwazji => Teotihuacan, odległej potęgi z centralnego => Meksyku, która w kilku kluczowych miastach Majów zainstalowała swoje własne dynastie. Tikal wyszło z tego zdarzenia jeszcze potężniejsze. Spokrewniona czy nie z Teotihuacan, nowa dynastia na tronie Tikal poprowadziła miasto, ku nowemu okresowi potęgi, świetności i chwały, która promieniowała na Niziny Majów aż po VI stulecie, kiedy to Tikal padł ofiarą wielowiekowych knowań Władców Węży z Drugiego Królestwa Węża z kolejnymi stolicami w Dzibanche / Calakmul. Aż 130 lat trwał przewlekły okres upadku, z którego Tikal podniosło się ostatecznie druzgocąc swojego rywala, by znów nadawać ton symfonii cywilizacji na Nizinach Majów, aż do końca czasów boskich władców – zmierzchu cywilizacji Majów.

 

 

 

Preklasyczne początki Tikal i eksplozja będąca zarzewiem dla Złotego Wieku

„Dla niektórych Tikal to na wiele sposobów najważniejsze wśród klasycznych majańskich miast. I rzeczywiście, przez długi czas starożytni mieszkańcy Tikal zasłużenie mienili się największymi spośród wszystkich Majów”

Franscisco Estrada-Belli „The First Maya Civilization”

tikal sunset pyramid maya peten guatemala gwatemala ruins ruiny majow

Północny Akropol (Northern Acropolis) o zachodzie Słońca. W tle, po lewej piramida Templo II. Tikal (Yax Mutul), Peten, Gwatemala 2015

Początki Tikal (Yax Mutul) toną w mrokach dziejów. Miasto istniało z pewnością już w Preklasyku, choć nie pełniło tak znaczącej roli, jak El Mirador i Nakbe – pierwsze stolice Pierwszego Królestwa Węża, Cerros w dzisiejszym => Belize, czy Seibal na południu Peten w Gwatemali. Wzniesiono jednak już w tym okresie w Tikal pierwsze monumentalne budowle, które w kolejnych wiekach, wraz z rozwojem miasta pokryte zostały kolejnymi budynkami. Najgłębsze wersje piramid na Północnym Akropolu w Tikal biorą swój początek już około 350 BC. Architektoniczna eksplozja Tikal rozpoczęła się na początku I tysiąclecia naszej ery, jeszcze pod koniec ery preklasycznej cywilizacji Majów. Pojawiła się wtedy nagle w Tikal polichromiczna ceramika (Holmul 1), obecna w owym czasie punktowo tylko w kilku miejscach na Nizinach Majów. Być może był to efekt migracji majańskich elit z Wyżyn Majów? W Kaminaljuyu w Gwatemali i Chalchuapa w Salwadorze, gdzie podobna ceramika występowała wcześniej zaprzestano wtedy akurat właśnie rozbudowy miast…

Pomiędzy AD 100 a AD 200 największe spośród majańskich ośrodków na Nizinach Majów opustoszały. Z tego okresu pochodzą ostatnie warstwy stiuku na piramidach triadycznych i cementu na placach El Mirador, El Tintal, Wakna, Uaxactun, Cival, Cerros i Becan, by wymienić tylko kilka z nich. W ciągu kolejnych stu lat większość miast / ośrodków ceremonialnych została kompletnie porzucona, a zmianom tym towarzyszyła znaczna deforestacja, erozja gleb oraz braki wody spowodowane nadmierną eksploatacją terenu. Inaczej było w Tikal, gdzie wznoszono nowe monumentalne budowle na Północnym Akropolu, a w okolicy AD 150 pojawiła się nowa wielobarwna ceramika, rozprzestrzeniona następnie na wschód od Tikal. Być może kontrola szlaków handlowych przez Tikal przyczyniła się do upadku innych ośrodków np. w Niecce Mirador oraz wschodnim Peten, odcinając je w kluczowym momencie od strategicznych zasobów, jak np. importowana z wybrzeża Belize i być może północnego Jukatanu sól. Władcy Tikal w tym pierwszym stuleciu od założenia dynastii stanęli w każdym razie po raz pierwszy jako wielcy wśród wielkich pomiędzy władcami innych znacznych ośrodków na Nizinach Majów.

 

Historia Tikal

„Większą część Tikal pokrywa dziś gęsty tropikalny las i, prócz okazjonalnych wrzasków dzikich zwierząt, ruiny toną w ciszy. Świątynie te kryją jednak bogate pochówki królów i królowych Tikal, których panowanie rozciągało się na tysiąclecie”

Franscisco Estrada-Belli „The First Maya Civilization”

 

Tikal, Peten, Gwatemala (Guatemala) selva

Tikal, Peten, Gwatemala – jedno z najwspanialszych miast Majów porośnięte jest dzisiaj selwą, również w odrestaurowanej części

 

Tikal (Yax Mutul) chlubiło się linią co najmniej 33 boskich władców, których panowanie rozciągało się w czasie co najmniej 800 lat, od początku pierwszego tysiąclecia naszej ery. Najstarszym rozpoznanym władcą Tikal jest panujący gdzieś w tym okresie Yax Ehb Xook (Pierwszy Kroczący Rekin / Pierwszy Krok Rekina ;)) uważany przez późniejszych boskich władców Tikal za założyciela królewskiej dynastii, jednak na pewno nie był on pierwszym władcą Tikal. Jego bogato wyposażony grobowiec [Burial 85] pochodzący z AD 100 odnaleziono pod Północnym Akropolem. Wśród wyposażenia grobowego znajdują się m.in. resztki majańskiego kodeksu i trzy naczynia ceramiczne importowane z Kaminaljuyu. Inne pochówki władców Tikal pod piramidami Północnego Akropolu są jeszcze starsze i sięgają czasów aż Środkowego Preklasyku.

Najstarsza zachowana stela w Tikal i zarazem najstarsza znana stela na Nizinach Majów zawierająca datę w Długiej Rachubie – Stela 29 wyświęcona została w AD 292 [8.12.14.13.15] i obrazuje władcę, którego imię niestety nie zachowało się na postumencie. Z niebios spogląda na niego wystylizowany na olmecką modłę ojciec – Chak Tok Ich’aak, które to imię będzie często wśród kolejnych władców Tikal powracać.

 

Architektura Tikal

„Dziś, podobnie jak 1200 lat temu w Tikal znajdziemy najwięcej potężnych piramid i pałacowych rezydencji. Wielki Plac (Gran Plaza) usiany jest przepięknie rzeźbionymi stelami, wyobrażającymi królów Tikal i upamiętniającymi ich dzieła.”

Franscisco Estrada-Belli „The First Maya Civilization”

Tikal (Yax Mutul) kojarzy się przede wszystkim z potężnymi piramidami.

 

Zwiedzanie Tikal

„Moja fascynacja Tikal rozpoczęła się gdy miałem siedem lat. [..] szczęśliwie dla mnie moi rodzice zdecydowali się zabrać mnie na jeden dzień do Tikal. [..] Nie prowadziła tam wtedy żadna droga, a lot odbywał się samolotem pamiętającym czasy II-giej Wojny Światowej. Lądowanie na zaimprowizowanym pasie startowym było przygodą samą w sobie. [..] Widok piramid wokół centralnego placu wywarł na mnie ogromne wrażenie. Dźwięków i widoków dzikiej przyrody również nigdy nie zapomnę”

Franscisco Estrada-Belli „The First Maya Civilization”

 

tikal sunset gwatemala guatemala temple templo pyramid piramida

Wieczorne zorze o zachodzie Słońca nad Tikal. W tle piramida Temple II – Templo de las Mascaras. Tikal (Yax Mutul), Peten, Gwatemala

Tikal to miejsce niesamowite, ale również i bardzo popularna atrakcja turystyczna, będąca celem pielgrzymek kilkudziesięciu autokarów turystycznych dziennie, które mniej więcej o tej samej porze docierają pod główną bramę. Jeżeli chcecie po prostu zaliczyć Tikal najlepiej przyjechać jednym z tych autokarów – magnesy i koszulki można kupić na straganach rozlokowanych po drodze do ruin. Jeżeli jednak chcielibyście mieć ruiny Tikal dla siebie, miast przeciskać się w skwarze wśród tabunów turystów, warto do zwiedzania Tikal przyjąć odpowiednią strategię. Podstawa tej strategii to przyjazd do Tikal na minimum dwa dni, a jeszcze lepiej dwie noce… Jeżeli dotarliście do Tikal w ciągu dnia najlepiej zacząć wizytę w Selva Maya od chwili wyciszenia nad basenem, a następnie skierować się do muzeum, by spokojnie wprowadzić się w temat. Prawdziwe zwiedzanie Tikal zaczniemy tuż przed zachodem Słońca.

Tikal Gwatemala Guatemala Peten temple templo plaza pyramid

Centralny plac w Tikal (Gran Plaza) i piramida Templo I, w której odkryto grobowiec Jasaw Chan Kʼawiil I, legendarnego boskiego władcy Tikal, który pokonał Władców Węży z Calakmul, po 130 latach upadku Tikal. W tle główny kompleks rezydencyjny (Central Acropolis). Tikal, Peten, Gwatemala

W muzealnych salach Tikal, do których rzadko zapuszczają się turyści znajduje się rekonstrukcja grobowca Jasaw Chan K’awiil I [Tomb 116] – prawdopodobnie najpotężniejszego z boskich władców Tikal, który AD 695 pokonał Yich’aak K’ahk – Wężowego Władcę z => Calakmul, odwiecznego zaprzysięgłego rywala Tikal. Grobowiec Jasaw Chan K’awiil I [Tomb 116] znajdował się pod schodami piramidy Temple I – Templo Del Gran Jaguar. To jeden z najbogaciej wyposażonych majańskich grobów jaki do tej pory udało się odnaleźć archeologom (większość grobowców rozkopują przed nimi caciadores – rabusie grobów). Jasaw Chan K’awiil I spoczywał w nim na skórze jaguara, przyozdobiony tysiącami jadeitowych klejnotów (jadeit zastępował antycznym Majom złoto), obok władcy leżały jego narzędzia do rytualnej perforacji członka, wykonane z obsydianu i kolców jadowych płaszczki oraz drogocenne muszle spondylusa. Najważniejsza informacja jaką archeolodzy pozyskali z grobowca Jasaw Chan K’awiil I znajdowała się jednak na dwóch wykonanych z kości artefaktach. Pierwsza z nich przedstawia jeńca, którego wyryte obok na kości hieroglify identyfikują jako pokonanego arystokratę z Królestwa Węża (Calakmul). Druga wyobraża Hun Ixi’m / Hun Nal Ye – Boga Kukurydzy uwożonoego na smukłym canoe do Świata Podziemi – Metnal / Xibalba. Wyposażenie grobowe Jasaw Chan K’awiil I dopełnia pięknie zdobiona wielobarwna ceramika. Warto poświęcić jej trochę czasu 😉

 

 
 
Bibliografia:

  1. “Maya – 9th Edition” – Michael D. Coe – Thames & Hudson 2015
  2. “Chronicle of the Maya Kings and Queens – Deciphering the Dynasties of the Ancient Maya” – Simon Martin, Nikolai Grube – Thames & Hudson revised edition 2008
  3. Tikal a Handbook of Ancient Maya Ruins – William R. Coe – Asociacion Tikal, Gwatemala second edition with revisions 1988
  4. “The First Maya Civilization – Ritual and Power Before the Classic Period” – Francisco Estrada-Belli – Routledge 2011
  5. “Arqueologia Mexicana vol XI, num 66 – Mayas del Peten” – Conaculta INAH 2004

 

Podziel się informacją na: