Biologia morza – czy błazenki są potrzebne do życia ukwiałom?

Podziel się informacją na:

Żywe domy „rybek nemo” – czyli, czy błazenki są potrzebne do życia ukwiałom?

Nurkowanie z ciekawymi gatunkami mieszkańców raf koralowych.

 

Błazenki Amphiprion ocellaris w ukwiale Heteractis crispa na Raja Ampat

Nurkowanie to pasjonująca aktywność, która pozwala nam na poznawanie wielu tajemnic podwodnego świata. Nurkowanie w morzach tropikalnych, na pięknych koralowych rafach skłania nas do bacznego przyglądania się koralom i rybkom. Do nurkowych ulubieńców, z racji na swe aktywne zachowanie oraz barwne, mocno kontrastujące kolory, bardzo często należą błazenki (ang. clownfishes). Do popularności tych gatunków rybek przyczyniła się również popularna kinematografia familijna, bo któż z nas nie zna, albo przynajmniej nie słyszał czegoś o „rybce nemo”?

 

Przeciwieństwa się przyciągają – Kilka słów wstępu o błazenkach i ich żywych domach, anemonach morskich.

Błazenek Amphiprion clarkii nad ukwiałem Entacmaea quadricolor na koralowej rafie Raja Ampat

Błazenek Amphiprion clarkii nad groteskowym ukwiałem Entacmaea quadricolor na koralowej rafie Raja Ampat. „Bąbelki” na czułkach anemonu tworzą się tylko jeśli w ukwiale zamieszka rybka. Pojawiają się w ciągu zaledwie kilku minut po przybyciu błazenka.

Błazenki, amfipriony (ang. clownfishes) to 30 gatunków koralowych rybek zgrupowanych w dwóch rodzajach: Amphiprion i Premnas podrodziny Amphiprioninae. Błazenki należą do rodziny garbikowatych (Pomacentridae), która zawiera oprócz nich damselki (ang. damselfishes). Uwagę zwracają przede wszystkim ubarwieniem, ale również i zachowaniem, czasami atakując podpływających do ich ukwiałów nurków. Za rybki anemonowe/ukwiałowe uznawane są wszystkie błazenki oraz jeden gatunek damselek Dascyllus trimaculatus, która również okresowo zamieszkuje anemony. Błazenki umilają nam nurkowanie w całym Indopacyfiku, od Egiptu po Polinezję Francuską i od Japonii po Wielką Rafę Barierową przy Australii. Spotykamy je zawsze w pobliżu ukwiałów, lub pośród ich parzących czułek, w których barwne rybki się chronią. Każdy z gatunków rybek anemonowych koegzystuje z jednym do dziesięciu spośród około tysiąca gatunków anemonów morskich (ukwiałów). Jak jednak pokazali akwaryści błazenki potrafią się adaptować również do nieznanych wcześniej gatunków, np. do karaibskiego ukwiału Condylactis gigantea. 

Ogromny ukwiał dywanowy Heteractis crispa i błazenek Amphiprion ocellaris na Raja Ampat

Ogromny ukwiał dywanowy Heteractis crispa i błazenek Amphiprion ocellaris na Raja Ampat. Spróbujcie tylko odnaleźć rybkę w tej ukwiałowej gęstwinie 😉

Ukwiały, anemony (ang. sea anemones) to rząd (Actinaria) pozbawionych szkieletu koralowców sześciopromiennych (Hexacoralia), należących do typu parzydełkowców (Cnidaria) i nadtypu jamochłonów (Coelenterata). Ukwiały spędzają życie przytwierdzone podeszwą do podłoża, jednak potrafią również się na niej przemieszczać. Nieliczne gatunki potrafią też, dzięki pęcherzykowi gazu pływać do góry podeszwą w toni. Za pomocą komórek parzydełkowych polują na mniejsze rybki, jednak nie jest to ich podstawowy sposób zdobywania energii.  Ukwiały, podobnie jak inne koralowce, wchodzą w symbiozę z glonami i bruzdnicami, aby czerpać korzyści z procesu ich fotosyntezy. Takie zooksantelle lub zoochlorelle, zainkorporowane w endodermie czułek oraz tarczy ustnej ukwiałów produkują potrzebny im tlen oraz węgiel. Dlatego żyją w strefie dobrze naświetlonej i dostępnej dla nurkowania rekreacyjnego => do 50 m. Nie jest to oczywiście jedyny przykład symbiozy dotyczący ukwiałów.

 

Małżeństwo z rozsądku czy bezinteresowna przyjaźń? Do czego ukwiały i błazenki potrzebują siebie nawzajem?

Rodzina błazenków Amphiprion ocellaris w ukwiale na Raja Ampat

Rodzina błazenków Amphiprion ocellaris w ukwiale Heteractis magnifica na Raja Ampat

Oczywistym faktem, znanym każdemu nurkowi zainteresowanemu biologią morską mórz tropikalnych jest, że ukwiały (anemony morskie) są niezbędne do życia błazenkom (rybkom anemonowym), zapewniając im bezpieczne schronienie oraz miejsce do składania jaj i odchowywania młodych. Po raz pierwszy związek pomiędzy nimi dostrzeżono na Fiery Cross Reef na Borneo w 1868 roku, choć było wtedy jeszcze zbyt wcześnie, by zrozumieć jego naturę. Jak dowodzą badania przeprowadzone przez naukowców na atolu Mo’orea w Polinezji Francuskiej, rybki anemonowe są również co najmniej bardzo potrzebne anemonom, a symbioza ukwiałów i koegzystujących z nimi błazenków to mutualizm – relacja, w której obydwie strony osiągają korzyści dla siebie, tak znaczące, że w praktyce je to od siebie trwale uzależnia. Warto zaznaczyć, że o ile wszystkim trzydziestu gatunkom błazenków niezbędne są anemony morskie, do współpracy pomiędzy rybami a ukwiałami dochodzi jedynie w obrębie dziesięciu gatunków anemonów, należących do aż pięciu rodzajów i trzech rodzin… Rozróżnianie ukwiałów jest znacznie trudniejsze niż rozróżnianie błazenków – tych jest aż około tysiąca gatunków, ale wszystkie dziesięć wchodzących w symbiozę z rybkami ukwiałów występuje np. na Nowej Gwinei.

 

Taniec w składzie broni, czyli jak to właściwie jest między błazenkami a anemonami?

Amphiprion perideraion w ukwiale na Raja Ampat

Błazenek Amphiprion perideraion w rzadko spotykanej białej odmianie ukwiału Heteractis crispa na Raja Ampat

Czułki anemonów morskich uzbrojone są w nematocysty (parzydełka), odpalane na wypadek kontaktu z większością ryb oraz bezkręgowców. Mucus – śluz pokrywający rybki anemonowe czyni je niewidzialnymi dla odpalanych dzięki sensorom chemicznym spustów parzydełek (nematocyst) w tych gatunkach ukwiałów, z którymi koegzystują, chociaż do dziś nie wiadomo, jak ten mechanizm adaptacyjny powstaje. Dzięki tej groźnej artylerii ukwiały (anemony morskie) oferują przestrzeń wolną od drapieżników mogących zagrażać rybkom anemonowym. Anemony morskie (ukwiały) stają się też w ten sposób idealnym miejscem na gniazdowanie dla rybek anemonowych (błazenków), które składają swoje jaja na twardym podłożu pod tarczą ukwiału. Jaja młodych rybek anemonowych są doglądane przez samca. Młode błazenki dorastają w ciągu roku. Mogą wtedy zastąpić któregoś z rodziców, którzy dopóki żyją powstrzymują ich wzrost, bądź też przeprowadzić się do nowego ukwiału. Dorosłe osobniki rybek anemonowych (błazenków) bronią w zamian swojego gospodarza przed wyspecjalizowanymi gatunkami drapieżników mogących zagrażać ukwiałowi, takich jak rybki ustniczki i szczeciozęby. Dorosłe rybki anemonowe (błazenki) potrafią bronić więcej niż jednego ukwiału, w koloniach o promieniu do dwóch metrów.

 

Chodzi tylko bezpieczeństwo, czy przyjaźń międzygatunkowa daje ukwiałom coś więcej?

Błazenek Amphiprion clarkii w ukwiale na Raja Ampat

Błazenek Amphiprion clarkii w ukwiale Entacmaea quadricolor na Raja Ampat. Nadal nie wiadomo, jaka jest funkcja „bąbelków” na krańcach czułek, które zanikają w jakiś czas po usunięciu rybki.

Wzajemna obrona przed drapieżnikami nie jest jedyną korzyścią, jaką partnerzy w mutualistycznym układzie anemon morski – rybka anemonowa zapewniają sobie nawzajem. Badania naukowe przeprowadzone na bazie kilkuletniej obserwacji anemonów morskich na atolu Mo’orea w Polinezji Francuskiej dowiodły, że ukwiały (anemony morskie), w których mieszkają błazenki (rybki anemonowe), rosną większe i rozwijają się aż trzykrotnie szybciej od ukwiałów, w których rybek anemonowych nie ma. Ukwiały mogą odżywiać się resztkami niedojedzonymi przez błazenki, jak również produktami ich przemiany materii, co dostarcza ukwiałom dodatkowych porcji fosforu, siarki i azotu poza drobnymi rybkami i planktonem, które same złapią. Akwaryści zaobserwowali interesujące zjawisko karmienia ukwiału przez błazenki. Błazenek zanosi mianowicie większą porcję jedzenia do ukwiału. W naturze jednak błazenkom nie zdarzają się takie porcje, zachowanie rybki jest instynktownym zawleczeniem łupu do miejsca, w którym czuje się ona bezpiecznie, a jej posiłkowi nie grozi podebranie przez inne gatunki.   Obecność błazenków poprawia z pewnością cyrkulację wody, jednak teza, że dzięki jaskrawym barwom przyciągają one rybki, które mogą stać się łupem ukwiału została zdementowana – amfipriony odganiają wszystkie rybki, które nie grożą im samym.  Ukwiały w naturze przyrastają głównie jesienią (na południowej półkuli od marca do czerwca) i minimalnie latem (na południowej półkuli od grudnia do marca). Poza szybszym tempem wzrostu i większymi rozmiarami ukwiały takie cechuje również znacznie niższa śmiertelność i częstszy rozród.

 

Polityka prorodzinna – dzięki przyjaźni z pełnymi rodzinami błazenków ukwiały rozmnażają się częściej…

Amphiprion perideraion w ukwiale Raja Ampat

Błazenek Amphiprion perideraion w ukwiale Heteractis magnifica na Raja Ampat. Zwijanie się w formę przypominającą fantazyjny lampion jest odruchem obronnym zaatakowanego ukwiału

Ukwiały (anemony morskie) potrafią rozmnażać się płciowo, ale niektóre z nich również poprzez podział, co daje najszybsze i najlepsze efekty jeśli chodzi o tempo przyrostu ukwiałów na rafie koralowej. Do rozmnażania ukwiałów (anemonów morskich) przez podział dochodzi najczęściej zimą (na półkuli południowej od lipca do września), ale zdarza się to również w trzech pozostałych porach roku. Do podziału ukwiałów zimą dochodzi zwykle po gwałtownych okresach jesiennego wzrostu. O ile nie ma większej różnicy w tempie przyrostu ukwiałów zamieszkiwanych przez jednego lub dwa osobniki z gatunków rybek anemonowych, do podziału dochodzi najczęściej w przypadku ukwiału zamieszkiwanego przez parkę błazenków. Konkretnie dochodzi do tego dwukrotnie częściej niż w przypadku ukwiału z tylko jedną rybką i aż czterokrotnie częściej niż w przypadku samotnego anemona bez rybek. Ukwiał bez rybek jest też aż pięć razy bardziej narażony na śmierć. Wcześniejsze badania w Morzu Czerwonym, Japonii, Nowej Gwinei i na Wielkiej Rafie Barierowej pokazały, że ukwiał zlokalizowany na eksponowanej pozycji, z którego usunięto broniące go amphipriony, może zostać skonsumowany przez ustniczki w ciągu zaledwie 24 h.

 

Inwazja czarnego luda – inni potencjalni mieszkańcy anemonów morskich

Parka błazenków Amphiprion clarkii w ukwiale Raja Ampat

Parka błazenków Amphiprion clarkii w ukwiale Macrodactyla doreensis  Raja Ampat

Oprócz rybek anemonowych z rodzajów Amphiprion i Premnas (podrodzina Amphiprioninae) ukwiały mogą zamieszkiwać również inne rybki garbikowate (rodzina Pomacentridae), a mianowicie niektóre damselki. Z pewnością zwróciliście uwagę w trakcie swoich nurkowań na czarne dascyllusy, jak np. dascyllus trójplamy Dascyllus trimaculatus, które mogą zamieszkiwać te same lub takie same ukwiały co błazenki. W przeciwieństwie do błazenków, koegzystencja z ukwiałami nie jest jest jednak jedynym wyborem dascyllusów. Młode dascyllusy potrafią chronić się również pomiędzy gałęziami koralowców twardych, a nawet pomiędzy kolcami diademowego jeżowca. Dascyllusy nie bronią swojego ukwiału z takim przekonaniem jak błazenki. Innymi symbiontami często spotykanymi w ukwiałach są krewetki i kraby porcelanowe, ale natura ich symbioz nie jest zbyt dobrze poznana.

Amphiprion clarkii i stado damselek Dascyllus trimaculatus nad ukwiałem na koralowej rafie Raja Ampat

Amphiprion clarkii broniący ukwiału Stichodactyla mertensi przed stadem damselek Dascyllus trimaculatus, na koralowej rafie Raja Ampat. Zwróćcie uwagę, że amfipriony Clarka zamieszkujące ukwiały Mertensa mają znacznie ciemniejsze ubarwienie

Błazenki i dascyllusy potrafią wprawdzie zamieszkiwać ten sam anemon morski, jednak uważne nurkowanie na Raja Ampat pozwoliło nam ostatnio na wielokrotne obserwacje walki amphiprionów broniących swojego koralowego domu przed dużymi stadami czarnoskórych napastników. Dwóm-trzem gatunkom błazenków zdarza się czasem dzielić różne części tego samego ukwiału. Koegzystujące z anemonami rybki garbikowate spędzają dnie na chwytaniu pożywienia w słupie wody w bliskim sąsiedztwie ukwiałów, nigdy nie oddalając się byt daleko. Nocami natomiast zasypiają pomiędzy gęstymi czułkami swoich anemonów. Błazenki i dascyllusy różnie się zachowują w wypadku ataku na ukwiał o czym pisaliśmy już poprzednio => tutaj. Co ciekawe wydaje się, że niektóre z gościnnych anemonów w drodze ewolucji utraciły możliwość obronnego zwijania się w lampion, które opisaliśmy we wspomnianym artykule. Dorosłe damselki z gatunku Dascyllus trimaculatus opuszczają niepotrzebny im już ukwiał, ich koegzystencja z anemonami morskimi przypomina więc nieco bardziej squatting.

 

IANTD - International Association of Nitrox & Technical Divers

IANTD – International Association of Nitrox & Technical Divers

Chcesz się dowiedzieć więcej? Zapisz się na kurs nurkowania którejś z nurkowych specjalizacji: IANTD Marine Ecology, PADI Underwater Naturalist, czy AWARE Fish Identification. Na nurkowanie z błazenkami i anemonami zapraszamy w całym Indopacyfiku. W => Egipcie i => Dżibuti żyje endemiczny gatunek Amphiprion bicinctus. Kilkanaście gatunków błazenków oraz ukwiały – często pozwijane w przepiękne barwne lampiony podziwiać można na wspaniałych rafach Koralowego Trójkąta: na => Filipinach i => Sipadanie, przez => Bali, Lombok, => Komodo aż po => Raja Ampat. Wyjazdy i wyprawy nurkowe do Koralowego Trójkąta organizujemy wielokrotnie w ciągu każdego roku, a nasi instruktorzy nurkowania chętnie dzielą się swoją wiedzą i pasją nie tylko w dziedzinie biologii morskiej 🙂

 

Bibliografia:

Holbrook, S.J. & Schmitt, R.J. (2005) „Growth, reproduction and survival of a tropical sea anemone (Actiniaria): benefits of hosting anemonefish” w Coral Reefs 2005 24:67.

Fautin, Daphne Gail; Allen, Gerard R. (1992) „Field guide to anemonefish and their host sea anemones” Western Australian Museum

Fautin, Daphne Gail. (1991) „The anemonefish symbiosis: what is known and what is not.” w Symbiosis 10: 23-46.

 

Podziel się informacją na:

Powiązane zdjęcia:

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *