Rekin epoletowy – nocna zjawa i skarb Raja Ampat

Podziel się informacją na:

Rekin epoletowy

Nurkowanie, biologia morza, rekin epoletowy, rekiny bambusowe, rekiny dywanowe

rekin-epoletowy-hemiscyllium-freycineti-2018032301GH010172

Rekiny epoletowe to, obejmujący 9 gatunków, rodzaj rekinów bambusowych, endemicznych dla obszaru Australii, Nowej Gwinei i Wyspy Halmahera. Rekiny epoletowe mają charakterystyczne ubarwienie i umiejętność chodzenia na płetwach. Freycinet’s Epaulette Shark (Hemiscyllium freycineti) Mioskon, Cieśnina Dampier, Raja Ampat

 

Czy pod wodą można zobaczyć wszystko? Koneserzy podwodnego życia, weterani wypraw nurkowych dookoła świata mają zwykle do zaliczenia listę renomowanych kierunków, a w każdym z tych kierunków listę mieszkańców raf i głębin, których koniecznie trzeba w danym miejscu spotkać. Mola-mola na Bali, manty na Malediwach, bumpheady na Sipadanie, kosogony na Filipinach, czy rekiny wielorybie w Dżibuti. Na Raja Ampat wyprawiamy się zwykle na wobbegongi, jednak na tym archipelagu oraz w wodach przybrzeżnych nieodległej Australii oraz Nowej Gwinei żyją znacznie bardziej enigmatyczne rekiny. Znacznie trudniej je spotkać, jeszcze trudniej sprawić, by wspólne nurkowanie trwało dłużej niż kilkanaście sekund. Rekiny epoletowe są nie mniej tajemniczymi mieszkańcami raf koralowych niż rekin wielkousty, albo długoszpar głębin. Wciąż odkrywane są nowe ich gatunki… Kto ma na koncie nurkowanie z którymś ze znanych gatunków rekina epoletowego? Kto może powiedzieć, że zaliczył nurkowanie z wszystkimi dziewięcioma?

 

Nurkowanie z rekinem epoletowym to jeden z największych rarytasów wypraw nurkowych do => Koralowego Trójkąta. Rekiny epoletowe podobnie jak => wobbegongi, kształtem i zachowaniem przypominają słodkowodne ryby zbrojnikowate z rejonu Orinoko i Amazonii (rodzina Loricariidae). Nieśmiałe, jak na rekiny i nieduże, jak na rekiny, te stworzenia nocne łatwiej jest czasem spotkać brodząc podczas nocnego odpływu po rafie niż umówić się z nimi na nurkowanie nocne. Rekiny epoletowe również potrafią brodzić. Z uwagi na to niezwykłe zachowanie nazywane bywają również rekinami kroczącymi.

 

Jak wygląda rekin epoletowy i czym różni się od innych rekinów bambusowych?

 

rekin epoletowy hemiscyllium freycineti raja ampat mioskon

Rekiny epoletowe mają smukłą budowę i dwie płetwy grzbietowe podobnej wielkości. Freycinet’s Epaulette Shark (Hemiscyllium freycineti) na Mioskon, Cieśnina Dampier, Raja Ampat

Rekiny epoletowe mają smukłą budowę ciała, mocno rozwinięte płetwy piersiowe i brzuszne oraz dwie płetwy grzbietowe o podobnej wielkości. Obie płetwy grzbietowe rekina epoletowego przesunięte są do tyłu podobnie, jak u => wobbegongów, chociaż ze względu na wydłużony ogon nie muszą one być położone aż tak blisko siebie jak u wobbegongów. Wydłużony ogon rekinów epoletowych sprawia natomiast, że są one nazywane rekinami dywanowymi długoogonowymi (ang: longtail carpet sharks). Długość ciała rekina epoletowego nie przekracza metra, zwykle jest to 70-85 cm. Mocne płetwy piersiowe i brzuszne pozwalają rekinom epoletowym na poruszanie się po dnie, co pozwala im podobno również na przemieszczanie się pomiędzy płytkimi zbiornikami odciętymi przez odpływ. Z tego powodu nazywane są one również rekinami kroczącymi (ang: walking sharks). Tuż pod oczami rekina epoletowego znajdują się duże owalne otwory – tryskawki, które podobnie jak u wobbegongów pozwalają im zasysać wodę do skrzeli bez otwierania pyska.  To cecha typowa dla rekinów dennych i płaszczek dzięki, której przepuszczając wodę przez skrzela nie muszą zasysać piasku.

Rekiny epoletowe są budową ciała zbliżone do rekinów bambusowych (rodzaj Chilloscyllium), z którymi wspólnie tworzą rodzinę Hemiscylliidae, zwaną też zbiorczo rekinami bambusowymi. Od rodzaju rekinów bambusowych odróżnia je przede wszystkim mocny deseń na skórze, składający się z plam i kropek oraz para owalnych ciemnych plam po bokach, które odkrywcom pierwszego poznanego rekina epoletowego w XVIII-tym stuleciu przywiodły na myśl skojarzenie z wojskowymi epoletami (rodzaj naramiennika z okrągłą częścią na mundurach z epoki).

rekiny epoletowe

Rekiny epoletowe: A) Hemiscyllium freycineti (Freycinet’s epaulette shark), B) Hemiscyllium hallstromi (Papuan epaulette shark), C) Hemiscyllium galei (Cenderwasih epaulette shark), D) Hemiscyllium trispeculare (speckled carpetshark), E) Hemiscyllium ocellatum (epaulette shark), F) Hemiscyllium michaeli (Milne Bay epaulette shark), G) Hemiscyllium halmahera (Halmahera epaulette shark), H) Hemiscyllium henryi (Henry’s epaulette shark), I) Hemiscyllium strahani (hooded carpetshark) (Allen, Erdmann, White, Fahmi, Dudgeon 2016:54).

Najpewniejszym sposobem identyfikacji gatunku konkretnego rekina epoletowego jest analiza jego desenia kolorystycznego w porównaniu z zasięgiem występowania geograficznego danego gatunku rekina (informacja w sekcji „Dokąd się wybrać na nurkowanie z rekinem epoletowym”. Cechy morfologiczne niestety mogą mylić.

 

Krótkie historie odkrycia rekina epoletowego

 

Rekin epoletowy odkryty został na wybrzeżu stanu Queensland w Australii, w pobliżu obecnego miasta Cooktown. Na przełomie czerwca i lipca 1770 na niezbędne naprawy kadłuba po kolizji z rafą, zawinął tam „Endeavour„- statek, którym dowodził sam kapitan James Cook. Poważne uszkodzenia wymagały wtedy wyciągnięcia „Endeavour” na brzeg i aż siedmiu tygodni napraw. Dzięki temu Joseph Banks, naturalista i botanik pierwszej ekspedycji Cooka miał czas na uważniejsze przyjrzenie się okolicy.  Banks odkrył wtedy klasycznego rekina epoletowego Hemiscyllium ocellatum, jednak naukowo gatunek ten opisał dopiero francuski naturalista Pierre Bonnaterre w aż osiemnaście lat później.

Rekin epoletowy, z którym udało nam się nareszcie nurkowanie na Raja Ampat to Hemiscyllium freycineti. Ten rekin nazwany został na cześć Louis de Freycinet, kapitana francuskiego okrętu „Uranie„, który w latach 1817–1820 dokonał trzyletniego rejsu badawczego z planem opłynięcia Ziemi. „Uranie” w grudniu 1818 zakotwiczyła przy niewielkiej koralowej wyspie na północnym wybrzeżu Waigeo – jednej z czterech głównych wysp archipelagu Raja Ampat (nazwa tego archipelagu w języku malajskim oznacza Czterech Króli, od tych czterech wysp właśnie). Trzy tygodnie na kotwicy, spędzone na Raja Ampat miały „Uranie” pozwolić na uzupełnienie zapasów przed planowanym długim rejsem na Guam. Stały się też okazją do łapania okazów do badań. Zoologiem pokładowym na „Uranie” był Jean René Constant Quoy, któremu pomagał ówczesny asystent lekarza pokładowego Joseph Paul Gaimard. To oni w kilka lat po powrocie opisali drugi gatunek rekina epoletowego.

Kapitan Louis-Claude de Saulces de Freycinet miał już za sobą kilka rejsów eksploracyjnych dlatego w podróż dookoła świata przemycił na pokład swoją żonę Rose Pinon, za co zresztą nigdy nie został ukarany przez francuską admiralicję. W archipelagu Samoa odkrył nieskartowaną wyspę, której nadał imię Rose. „Uranie” nigdy nie wróciła do Francji. Pełen przygód i odkryć rejs zakończył się w drodze powrotnej rozbiciem o skały na Falklandach. Rozbitków po kilku miesiącach uratował amerykański statek „Mercury„, który de Freycinet odkupił i, którym załoga wróciła do Francji. Po powrocie de Freycinet przez ćwierćwiecze wydawał kolejne tomy „Voyage autour du monde sur les corvettes Uranie et la Physicienne„. Ostatni, trzynasty z nich ukazał się już pośmiertnie. Rose de Freycinet również opisała swoje wspomnienia z ekspedycji.

 

W jaki sposób i na co poluje rekin epoletowy?

 

rekin-epoletowy-hemiscyllium-freycineti-2018032306GH010172

Rekin epoletowy (Hemiscyllium freycineti) w trakcie polowania na Mioskon, Cieśnina Dampier, Raja Ampat

Rekiny epoletowe prowadzą nocny tryb życia. Spotykamy je zwykle w bardzo płytkiej wodzie wśród koralowych raf, bądź na podłożu sypkim, a nawet na podwodnych łąkach trawy morskiej. Ciekawym dostosowaniem rekinów epoletowych jest ich sposób poruszania się po dnie, za pomocą płetw piersiowych i brzusznych. Rekiny epoletowe nierzadko spotyka się  na płyciznach i w zbiornikach odciętych przez odpływ, czasami tylko częściowo zanurzone w wodzie. Potrafią długo wytrzymać w wodzie o niskiej zawartości tlenu, bądź całkowicie go pozbawionej (dowiedziono, że Hemiscyllium ocellatus odporny jest na cykliczne hipoksje, a nawet na anoksję – ciśnienie krwi rekina spada wtedy o połowę). Daje im to przewagę nad bezbronnym w czasie odpływów pokarmem. Łupem rekinów epoletowych padają małe ryby strefy dennej, głowonogi, mięczaki, skorupiaki, głównie jednak są to robaki i kraby. W ciągu dnia rekiny epoletowe ukrywają się w szczelinach, pod skalnymi półkami, lub koloniami rozłożystych koralowców stołowych z rodziny Acroporidae. Rekiny epoletowe są jajorodne.

 

Dokąd się wybrać na nurkowanie z rekinem epoletowym?

 

Nurkowanie z rekinem epoletowym nie jest łatwym kąskiem. Rodzaj Hemiscylliium jest endemiczny dla obecnych wybrzeży północnej części szelfu australijskiego (dawny kontynent => Sahul). Główne kierunki wypraw nurkowych pod kątem nurkowania z rekinem epoletowym to zatem Australia, Papua – Nowa Gwinea i archipelag => Raja Ampat. Poszczególne gatunki mają ścisłe regiony występowania, które prawdopodobnie na siebie nie zachodzą. Rekiny epoletowe żyją na płytkich rafach wokół głównej masy lądu i wysp nie oddzielonych od niej głębią większą niż 50-100 m.

rekiny epoletowe (Hemiscylium) - wystepowanie

Zasięgi występowania poszczególnych gatunków rekinów epoletowych (Hemiscylium) na wybrzeżach Australii, Nowej Gwinei i Wyspy Halmahera. Hemiscyllium trispeculare (speckled carpetshark) – północno-zachodnia Australia i wyspy Aru; Hemiscyllium ocellatum (epaulette shark) – północno-wschodni Queensland, Australia; Hemiscyllium freycineti (Freycinet’s epaulette shark) – Archipelag Raja Ampat, Papua Zachodnia; Hemiscyllium strahani (hooded carpetshark) – centralne wybrzeże północnej Nowej Gwinei; Hemiscyllium hallstromi (Papuan epaulette shark) – Cieśnina Torres, Austalia i Papua Nowa Gwinea Południowo-Wschodnia; Hemiscyllium michaeli (Milne Bay epaulette shark) – Zatoka Milne, wyspy Samarai, Naukata, Trobriand, Papua Nowa Gwinea Wschodnia; Hemiscyllium henryi (Henry’s epaulette shark) – Zatoka Tryton, Papua Nowa Gwinea Południowo-Zachodnia; Hemiscyllium galei (Cenderwasih epaulette shark) Zatoka Canderwasih i wyspa Yapen, Papua – Nowa Gwinea Północno-Zachodnia. Na podstawie (Allen, Erdmann, White, Fahmi, Dudgeon 2016).

Brak jest raportów odnośnie występowania rekinów epoletowych w Zatoce Papua w pobliżu Port Moresby, na Wybrzeżu Kazuarynowym międzu Marauke i Zatoką Etna, wokół Półwyspu Bonderai i w Zatoce Bintuni, wokół Półwyspu Ptasiej Głowy między Sorong a Manokwari, na wybrzeżu Sarmi na zachód od Jayapura i w Zatoce Huon między Lae i Tufi. Uważne nurkowanie w tych rejonach może zatem wiele zmienić w tym zakresie.

Rekiny epoletowe nie występują na pewno wokół wysp Biak, Manus, Nowa Brytania, Nowa Irlandia, Bougainville, Seram i Kai. Te wyspy, mimo iż położone blisko stref występowania znanych populacji, oddzielone są od niej zbyt wielką głębią, której rekiny epoletowe nie są w stanie pokonać. Wyjątkami od tej reguły są natomiast wyspy Halmahera, czy Waigeo i Batanta w archipelagu Raja Ampat, które w wyniku ruchów tektonicznych skorupy ziemskiej przesunięte zostały od Nowej Gwinei na wschód.

Świadome nurkowanie z rekinem epoletowym może przynieść wartość nauce, naszej wiedzy o rekinach i przeszłości Ziemi. Hemiscyllium michaeli, rekin epoletowy ze wschodniej Papui Nowej Gwinei nazwany został na cześć nurka, fotografa podwodnego i pasjonata biologii morskiej Scotta W. Michaela, który jako pierwszy dostrzegł róźnice pomiędzy tym gatunkiem, a Hemiscyllium freycineti, do którego t gatunku rekiny epoletowe żyjące na tym obszarze były mylnie przypisywane.

 

Jak długo jeszcze będzie mogło nas cieszyć nurkowanie z rekinem epoletowym?

 

Rekiny epoletowe to niełatwy temat do badań. Są na tyle płochliwe, że wymykają się rzetelnym naukowym statystykom. Osiem na dziewięć gatunków rekinów epoletowych znajduje się w Czerwonej Księdze IUCN. Dziewiąty – opisany w 2013 Hemiscyllium halmahera po prostu nie zdążył jeszcze się tam znaleźć. Dla większości z nich brak jest wystarczających danych do precyzyjnego określenia statusu ich zagrożenia. Najbardziej zagrożone są Hemiscyllium strahani i Hemiscyllium hallstromi z dzisiejszej Nowej Gwinei [Vulnerable B1ab(iii)]. Najmniej zagrożone wydają się Hemiscyllium trispeculare Hemiscyllium ocellatum, prawdopodobnie z uwagi na szeroki zasięg ich występowania wzdłuż wybrzeży odpowiednio północno-zachodniej i północno-wschodniej Australii. Rekiny epoletowe poławiane są do celów komercyjnych. Są też częstymi przypadkowymi ofiarami połowów trałem i łowów dynamitem.  Ze względu na niewielkie rozmiary rekiny epoletowe hoduje się również w morskich akwariach. Rekiny epoletowe nie są groźne dla ludzi.

 

Trochę systematyki rekinów epoletowych

 

fluorescencja-koralowcow_nurkowanie-komodo_20150919165306

Rekin bambusowy (Chiloscyllium punctatum) zamieszkujący wspólną jaskinię z wobbegongiem na Batu Bolong, Komodo.

Rekiny epolotowe to rodzaj rekinów należących do rzędu rekinów dywanokształtnych, podobnie jak np. => wobbegongi, czy => rekin wielorybi. W literaturze anglojęzycznej rekiny epoletowe bywają też nazywane rekinami dywanowymi długoogonowymi, lub rekinami bambusowymi. To ostatnie szczególnie może dezorientować, ponieważ w rzędzie rekinów dywanokształtnych występują rekiny bambusowe (rodzaj Chiloscyllium tworzący wspólnie z rekinami epoletowymi rodzinę Hemiscyliidae). Na rok 2018 opisano naukowo dziewięć gatunków rekinów epoletowych. Aż cztery z nich wyodrębnione zostały w ciągu ostatniego dziesięciolecia.

  • Hemiscyllium ocellatum (epaulette shark) – Bonnaterre, 1788
  • Hemiscyllium freycineti (Freycinet’s epaulette shark) – Quoy & Gaimard, 1824
  • Hemiscyllium trispeculare (speckled carpetshark) – Richardson, 1843
  • Hemiscyllium strahani (hooded carpetshark) – Whitley, 1967
  • Hemiscyllium hallstromi (Papuan epaulette shark) – Whitley, 1967
  • Hemiscyllium galei (Cenderwasih epaulette shark) – Allen & Erdmann, 2008
  • Hemiscyllium henryi (Henry’s epaulette shark) – Allen & Erdmann, 2008
  • Hemiscyllium michaeli (Milne Bay epaulette shark) – Allen & Dudgeon, 2010
  • Hemiscyllium halmahera (Halmahera epaulette shark) – Allen, Erdmann & Dudgeon, 2008
rekin bambusowy dywanowy wobbegong spotted orectolobus maculatus bamboo carpet shark australia

Rekin bambusowy zamieszkujący jedną koralową jaskinię, wspólnie z dwoma wobbegongami na Wielkiej Rafie Barierowej w Australii

Zdjęcie rekina epoletowego ukazało się w jednym ze słynnych katalogów Helmuta Debeliusa dla Oceanu Indyjskiego w 1993 roku. Na tej podstawie domniemywane było istnienie dziesiątego gatunku rekina epoletowego na Seszelach. Rekiny epoletowe wyewoluowały na północy dzisiejszej Australii i Nowej Gwinei (połączone szelfem dawnego kontynentu Sahul). Nie są one w stanie pokonywać głębi oceanicznej, a jak pokazuje mapa już nawet 200 m stanowi dla nich barierę nie do przebycia. Jedynym miejscem oddzielonym taką głębią od kolebki rekinów epoletowych jest wyspa Halmahera, oddzielona od Nowej Gwinei półtorakilometrowej głębokości Morzem Halmahera. Jednakże Wyspa Halmahera 24 miliony lat temu graniczyła z Nową Gwineą (Nowa Gwinea oddzieliła się od Australii dopiero 9 tys. lat temu). Występowanie rekina epoletowego w miejscu tak odległym geograficznie, jak Seszele byłoby zatem prawdziwą i trudną do wytłumaczenia naukową sensacją. W wyniku dalszej inwestygacji i dotarcia do autora zdjęcia, Norberta Wu doniesienie o rekinie epoletowym na Seszelach zostało w XX lat po publikacji zdjęcia ostatecznie zdementowane (Norbert Wu wykonał to zdjęcie rekina epoletowego na Wielkiej Rafie Barierowej). Wikipedia nadal podaje w tym zakresie nieaktualne informacje.

Dominium (Domena):             Eukariota (Eukarionty)
Regnum (Królestwo): Animalia (Zwierzęta)
Phylum (Typ): Chordata (Strunowce)
Subphylum (Podtyp): Vertebrata (Kręgowce)
Classis (Gromada): Chondrichthyes (Chrzęstnoszkieletowe)
Subclassis (Podgromada): Elasmobranchii (Spodouste)
Infraclassis (Infragromada): Euselachii (Rekiny i płaszczki)
clad (bez rangi): Selachii (Bokoszpare – rekiny, raszple i piłonosy)
Superdordo (Nadrząd): Galeomorphi
Ordo (Rząd): Orectolobiformes (Rekiny dywanokształtne)
Familia (Rodzina): Hemiscylliidae (Rekiny bambusowe)
Genus (Rodzaj): Hemiscyllium (Rekiny epoletowe)
Species (Gatunek): Hemiscyllium ocellatum, Hemiscyllium freycineti, Hemiscyllium trispeculare, Hemiscyllium strahani, Hemiscyllium hallstromi, Hemiscyllium galei, Hemiscyllium henryi, Hemiscyllium michaeli, Hemiscyllium halmahera

Bibliografia:

Andrew S. Cornish (2005) „First Observation of Mating in the Bamboo Shark Hemiscyllium freycineti (Chondrichthyes: Hemiscylliidae)

Ralf M. Hennemann (2007) „Sharks & Rays: Elasmobranch Guide of the World” 2nd ed.

Helmut Debelius (2007) „Asia Pacific Reef Guide” rev. ed.

Gerald R. Allen, Roger Steene, Paul Humann, Ned de Loach (2010) „Reef Fish Identification: Tropical Pacific” 4th printing

Gerald R. Allen, Mark V. Erdmann, Christine L. Dudgeon (2013) „Hemiscyllium halmahera, a new species of Bamboo Shark (Hemiscylliidae) from Indonesia

Gerald R. Allen, Mark V. Erdmann, William T. White, Fahmi, Christine L. Dudgeon (2013) „Review of the bamboo shark genus Hemiscyllium (Orectolobiformes: Hemiscyllidae)
 

Podziel się informacją na:

Powiązane zdjęcia:

Trackbacks & Pings

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *