Bali – Wyspa Bogów – historia ginąca w mroku dziejów…

Podziel się informacją na:

Bali – Wyspa Bogów

Indonezja, wyprawy i wyjazdy nurkowe do Azji Południowo-Wschodniej

Hrabinie, która pozwoliła mi odkryć Wyspę Bogów na nowo…

bali tanah lot wrota candi bentar woman

Podwójne wrota candi bentar – jeden z charakterystycznych elementów architektury Bali. Kompleks świątynny Tanah Lot na wybrzeżu Oceanu Indyjskiego.

 

bali tegallalang pola ryzowe tarasowe rice fields ubud

Słynne tarasowe uprawy ryżowe to jeden z magicznych krajobrazów Bali, Jawy i Lombok, które rokrocznie przyciągają na wyspę miliony turystów

Bali, przez długie stulecia była mało znaną i zapadłą wysepką porzuconą gdzieś na drugim końcu ogromnego świata, by nagle, na przestrzeni zaledwie jednej dekady, w latach 20. i 30. ubiegłego wieku stać się symbolem wyobrażenia orientalnego raju wśród wielkich i bogatych cywilizacji zachodniej. Naukowcy, wizjonerzy i gwiazdy Hollywood => Bali z dnia na dzień stała się bardzo modna w kręgach celebrytów. Wyspę odwiedzały takie sławy, jak Charlie Chaplin, Noel Coward, Theo Meier, Colin McPhee, Vicki Baum, Barbara Hutton, zaś antropolodzy, jak Miguel i Rose Covarrubias, Gregory Bateson i Margaret Mead starali się odkryć i opisać tajemnice postawionej nagle na świeczniku unikalnej kultury Bali. Jak doszło do tej gwałtownej i niespodziewanej przemiany nikomu wcześniej nie znanej wysepki w wielką perłę Orientu? Co zadecydowało o sukcesie Bali, jako obiektu westchnień i celu wymarzonych podróży dla milionów Europejczyków, Australijczyków i Amerykanów?

 

Bali na prapoczątku dziejów…

bali batu bolong sunset ocean indyjski zachod slonca sunset

Bali i malowniczy zachód Słońca nad Oceanem Indyjskim, po prawej skalny łuk z morską świątynią Pura Batu Bolong

Historia Bali niknie w mroku wieków… Najstarsze historyczne wzmianki o => Bali pochodzą z imperialnych chińskich kronik jeszcze z pierwszej połowy pierwszego tysiąclecia naszej ery. W zapiskach tych wyspa, określana jako Poli (Chińczycy mieli generalną tendencję do fonetycznego zapisywania nazw, które niestety zmieniały się u nich w czasie, co niezwykle utrudnia dziś historykom geograficzną identyfikację miejsc, do których się odnoszą) była ostatnim najdalej wysuniętym na południe ogniskiem cywilizacji w Azji Południowo-Wschodniej. Dalej na południe od Bali mieszkali już tylko ludzie z mocno kręconymi włosami, o czarnej jak heban skórze.2) W tym wypadku akurat nietrudno jest się domyślić, że chodzi o Bali i leżącą na południe od wyspy Cieśninę Lombok (Selat Lombok), przez którą przebiega Linia Wallace’a – trudna do przebycia dla ludzi i zwierząt granica pomiędzy strefami zoogeograficznymi: indomalajską (orientalną) i australijską. Archeologicznych zabytków na Bali pochodzących z tego i wcześniejszego okresu nie zostało wiele. Archeolodzy odkryli jednak bardzo ciekawą nadmorską nekropolię w Gilimanuk (Cieśnina Balijska – Selat Bali). Bogato rzeźbione kamienne sarkofagi z Gilimanuk, odzwierciedlające bawoła wodnego albo żeńskie narządy rodne mogą mieć około dwóch tysięcy lat (200 BC – AD 300). Ofiary grobowe, wykonane ze złota sugerują na związki z kulturą Buni z okolic dzisiejszej Dżakarty na Jawie.4)

bali goa gajah buddha lapidarium buddyjskie santuarium ruiny ruins sanctuary

Pamięć skał i okruchy czasu… – resztki przedwiecznych zdobień na rumowisku jakie pozostało po tysiącletnim buddyjskim sanktuarium w Goa Gajach

Bali z początków naszej ery znana była chińskim kronikarzom jako miejsce wyrobu bogato zdobionych bębnów z brązu. Brak złóż i kopalni miedzi czy cyny na wyspie – podstawowych składników do wytopu brązu świadczy o tym, iż => Bali musiała mieć w owym czasie rozwiniętą sieć handlową, pozwalającą na import surowców niezbędnych dla rozwoju metalurgicznego przemysłu. Odkryta przez archeologów w Sembiran4) na północnym wybrzeżu Bali ceramika z początku ery, pochodząca z odległego Cesarstwa Rzymskiego2) oraz Półwyspu Indyjskiego świadczy o tym jak bardzo balijska sieć handlowa była już wtedy rozbudowana i dalekosiężna. Królestwo Bali mogło obejmować w tym czasie również wschodnią Jawę, zamykając mandalę swego wpływu w logicznej sieci blisko położonych portów i szlaków morskich. Zgodnie z zapiskami chińskich kronikarzy, ówcześni władcy Bali wysłali w latach AD 473 – 630 aż pięć poselstw na dwór cesarski Chin. W tym samym czasie na sąsiedniej Jawie istniały już prawdopodobnie trzy handlowe państewka: królestwo Holotan w Cieśninie Sundajskiej (Selat Jawa), które jeszcze w latach AD 412-413 odwiedził buddyjski mnich Fa Shien, królestwo Tarumanagara na Jawie zachodniej, leżące na terenach obejmujących dzisiejszą Dżakartę i Bogor aż do Cieśniny Sundajskiej oraz królestwo Holing na centralnej Jawie, znajdujące się na terenach od Pekalongan po Plawangan.2)

 

Buddyzm i Hinduizm na Bali – historia zakuta w kamieniu

bali gunung kawi candi

Gunung Kawi – kamienne nisze kojarzone z władcami z dynastii Warmadewa dzięki inskrypcjom zapisanym skryptem kwadrat kadiri 1), przyniesionym na Bali przez królową Gunapriya

Niełatwo jest datować kamienne monumenty, jednak na podstawie badań archeologicznych wydaje się, że Buddyzm i Hinduizm dotarły na Bali dopiero w VIII stuleciu – dość późno w porównaniu z Jawą i Sumatrą. Najstarsze kamienne inskrypcje na => Bali, odkryte w Bebetin i Trunan odnoszą się do miejsca zwanego Singhamandawa, co ciekawe nie wymieniają one jednak imienia żadnego balijskiego króla. Pierwszy władca z Bali, którego imię zakuto w kamieniu to Sri Kesarivarma, król Pejeng (obecnie Ubud). Inskrypcję z jego imieniem, datowaną na AD 914 odkryto w Sanur. Kolejny historyczny władca z Bali to jego następca, Ugranesa, który panował w Singhamandawa w latach AD 915-939. Ugranesa pozostawił po sobie kamienne inskrypcje w Babahan, Sembiran, Pentogan i Batunhya. W AD 953 nad Pejeng panował władca o imieniu Agni, pierwszy władca Bali, który tytułował się jako Sang Ratu. Wydaje się, że Śiwa i Budda byli czczeni w tych czasach na równi przez mieszkańców wyspy. Następnie władzę na Bali zdobyła, znana już z grobowców => Gunung Kawi dynastia Warmadewa: AD 955 Sri Aji Tabanendra Warmadewa, AD 960 Sri Chandrabhayasigha Warmadewa, AD 975 Sri Janasadhu Warmadewa, AD 984 Sri Wijayamahadewi i AD 989 Sri Dharmodayana Warmadewa2), czyli król Udayana, pochowany zgodnie z legendą w Gunung Kawi. Inne budowle w podobnym buddyjsko-kontemplacyjnym klimacie, pochodzące z tego okresu to Candi Tebing Tegallinggah w Bedulu i Candi Tebing Jukut Paku w Singakerta oraz buddyjska część => Goa Gajah, wszystkie trzy również w okolicach Ubud.

bali uluwatu kori agung

Bali, świątynia Pura Luhur Uluwatu i kori agung – ponad tysiącletnia jednoczęściowa brama z czasów Udayany i  Mpu Kutaran

Sri Maharaja Udayana poślubił jawajską księżniczkę Mahendradatta (na Bali znaną również, jako Gunapriya), córkę maharadży Makutawamsawardhana z dynastii Isana z  Jawy Wschodniej. Wzrosła w ten sposób integracja regionów, bowiem kamienne inskrypcje, które dotąd zapisywane były na => Bali w języku starobalijskim, wykuwane były odtąd językiem starojawajskim, a dwór balijski przyjął wschodniojawajską strukturę (już ojciec Udayany tytułował się po jawajsku, jako Sri Maharaja, nie zaś jako Sang Ratu). Pod wpływem mnicha Mpu Kuturan z Jawy rozbudowano w tym czasie santkuarium na klifie => Uluwatu. Udayana i Gunapriya mieli trzech synów: Airlangga, Marakata i Anak Wungsu, którzy prawem urodzenia byli książętami Bali i Jawy Wschodniej. Po śmierci Udayany AD 1022, jako pierwszy władzę na Bali objął Marakata (znany też jako Dharmawangsa), który panował przez trzy lata. Pochowany zgodnie z legendą w => Gunung Kawi Anak Wungsu objął jednak władzę nad Bali dopiero AD 1049. Wszystko wskazuje na to, że w czasie AD 1025-1048 Bali i Wschodnia Jawa były jednym wielkim królestwem, zarządzanym przez legendarnego Airlanggę. Anak Wungsu pozostawił po sobie aż 28 kamiennych inskrypcji, co wskazuje chyba na dość silną potrzebę zaznaczenia niezawisłości Bali. Inskrypcje te dotyczyły podatków wodnych, rolnych, ale również wycinki chronionych gatunków drzew.2)

 

Mariaże i inwazje – Bali, Jawa i imperium Majapahit

bali ubud padmasana temple monkey forest

Padmasana, puste lotusowe trony, jeden z głównych elementów architektonicznych balijskich świątyni od czasu Majapahit

Wraz ze śmiercią Anak Wungsu skończyła się pierwsza balijska dynastia Warmadewa. Na tron wstąpił Walaprabhu, którego następcy wykazywali związki z jawajskimi następcami Airlanggi. Kamienne inskrypcje na => Bali wymieniają władców, jak: Suradhipa (AD 1115-1119), Jayasakti (AD 1146-1150), Jayapangus (AD 1178-1181), Adikuntiketana (AD ?-1204) i jego syna Paramesvara (AD 1204). Kolejny znany z inskrypcji władca Bali to Paduka Paramesvara Sri Hyang Adidewalankana (AD 1260-1282). Za jego panowania doszło do pierwszej inwazji na Bali pod wodzą Kertanagara, króla Singosari z Jawy. Kamiennie inskrypcje z Bangasara (AD 1296) i Sikawana (AD 1300) dowodzą klęski Bali, która była odtąd zarządzana przez jawajskiego namiestnika Rajah Patih Makakasir Kbo Parud. Wkrótce jednak doszło do rewolty władców Pejeng (Ubud). W AD 1343 Bali została ponownie podbita, tym razem przez armię imperium Majapahit, dowodzoną przez Gajahmadę. Stolicę Bali przeniesiono wtedy z Pejeng (Ubud) do Gelgel. Rozpoczęło to erę gruntownej kolonizacji Bali przez arystrokrację Majapahit, która służąc w armii otrzymywała na Bali ziemię i tytuły, doprowadzając w efekcie do trwałego wymazania lokalnej balijskiej arystokracji. Bali zarządzał wtedy Vijayarajasa, Bhre Wengker (książę Wengker), wuj Hayam’a Wuruk’a (Rajasanagara) – czwartego władcy Majapahit z dynastii Rajasa. Pod wpływem sekty Śiva-Siddhanta pojawiły się wtedy na Bali padmasana – puste lotusowe trony bez żadnych posążków, wzniesiono również podobne jawajskim tarasowe świątynie w Sembiran i Besakih. Świątynia Pura Besakih po dziś dzień pozostaje najważniejszą świątynią Hindu na Bali.2)

bali ubud pasar bazar rynek market fruits

Islam pozostaje dziś dominującą siłą w Indonezji, obecną również i na Bali.

Imperium Majapahit rozciągało się w szczytowym okresie od Sumatry, przez Jawę, Borneo i Bali aż po Nową Gwineę, sięgając nawet na => Filipiny, a konkretnie Archipelag Vizajski, będący centralną częścią Archipelagu Filipin. Po upadku imperium Majapahit, pod naporem islamskiego sułtanatu Demak, większość arystokracji, dworzan, artystów i kapłanów Majapahit schroniło się w obawie przed konwersją na Islam na => Bali. Na obrzeżach Jawy jakiś czas jeszcze utrzymały się dwa hinduistyczne królestwa: zachodniojawajskie królestwo sundajskie ze stolicą w Pakuan Pajajaran (obecnie Batu Tulis, Bogor), zdobytą i zniszczoną AD 1579 przez sułtanat Banten i wschodniojawajskie królestwo Blambangan ze stolicami kolejno w Panarukan, Banyuwangi i Macan Putih, które kilkakrotnie było niszczone przez armie sułtanów z Pasuruan (AD 1596-1597) i Mataram (AD 1635). Ponieważ Blambangan stanowiło naturalny bufor pomiędzy hinduistyczną Bali a Islamem, władcy Bali wspierali Blambangan i na zmianę z sułtanatem Mataram przejmowali nad tym państwem kontrolę (vide zbrojna balijska ekspedycja z Buleleng AD 1697). Na początku XVII stulecia władzę nad Blambangan przejęli wreszcie Holendrzy z Kompanii Wschodnioindyjskiej (V.O.C.).2) Ostatnią enklawą hinduistyczno-buddyjskiej spuścizny imperium Majapahit na Jawie są dziś buddyjscy górale, żyjący na stokach gigantycznego przedwiecznego stratowulkanu => Tengger.

lombok sunset batubolong pura temple swiatynia nirartha

Zachód Słońca nad Lombok, nad Oceanem Indyjskim, w Pura Batu Bolong i posąg Dang Hyang Nirarthy

Kultura Majapahit przetrwała na Bali i …Lombok. Duchowym przywódcą uciekinierów z Majapahit był bramin Dang Hyang Nirartha – śiwaicki kapłan, który osiadł w Gelgel, jako doradca maharadży i stał się inicjatorem budowy serii ważnych hinduistycznych świątyń na Bali i Lombok. Najsłynniejsza balijska świątynia, która powstała z inicjatywy Nirarthy to => Tanah Lot, Nirartha rozbudował też => Uluwatu, w której zgodnie z legendą zaznał na koniec nirwany, odchodząc w rozbłysku błyskawic na oczach współwyznawców. Zastrzyk kulturowo-ludzki z imperium Majaphit obudził również na Bali, po raz pierwszy, ducha imperialnej ekspansji. W AD 1550 balijskie armie pod wodzą Dalem Batu Renggong, maharadży Gelgel, podbiły Lombok i dotarły na północ Sumbawy. Wraz z balijską armią na Lombok przybył Nirartha, który doprowadził tam do budowy serii ważnych kompleksów sakralnych m.in. nadmorskiej świątyni Batu Bolong w Sengiggi. W wielu hinduistycznych świątyniach na Lombok znajdziecie posągi Nirarthy, gdzie po dziś dzień oddaje się mu cześć. Na Jawie toczono ustawiczne walki z sułtanatami Demak i Mataram, wschodniojawajskie królestwo Balambangan stało się w tym czasie wasalem tronu w Gelgel. W AD 1570 na tron w Gelgel wstąpił Deva Agung Dalem Bekung, który wraz z dwudziestoma tysiącami żołnierzy bezskutecznie usiłował obronić Balambangan przed zniszczeniem przez sułtanat Pasuruan.2)

 

Upadek państwowości Bali i czasy kolonialne

bali ubud kraton kori

Autor pod jedną z bram kori, wewnątrz puri – kratonu radży Ubud (Pejeng)

Wewnętrzne spory i rebelie w latach AD 1650 i 1670 doprowadziły do podziału => Bali na kilka mniejszych królestw, z których najważniejsze to Buleleng na północy, Klungkung na wschodzie i Mengwi na południu. Ich władcy próbowali bezskutecznie odzyskiwać kontrolę na wschodniej Jawie. AD 1697 wojska Buleleng zajęly na krótko Probolingo, na północno-wschodnim wybrzeżu Jawy. Osiemnastowieczne Mengwi wypaliło cały swój potencjał na bezskuteczne próby odzyskania Balambangan. W AD 1711 Gusti Agung Sakti – zięć władcy Mengwi zajął wraz dziesięcioma tysiącami żołnierzy Puger na południowej Jawie. Balijczykom nie udało się jednak utrzymać tam dłużej niż przez jedno pokolenie. Kiedy królestwo Karangasem wchłonęło gasnące Buleleng i Klungkung, Balijczykom udało się ponownie dokonać inwazji na Lombok, wasalizując sasackich władców ze wschodniej strony wyspy – to tam dziś na Lombok jest najwięcej hinduistcznych świątyń. W połowie XVIII stulecia ustały walki Bali z sułtanatem Mataram, kiedy to ziemie dawnego wschodniojawajskiego królestwa Balambangan ostatecznie zajęli Holendrzy. W AD 1846 Holendrzy zajęli teren dawnych królestw Buleleng na północy i Jembrana na północnym-zachodzie Bali. W AD 1849 traktat podpisany w Kuta pozwolił balijskim władcom Lombok na kontrolę nad wschodnią częścią balijskiego królestwa Karangasem, jednak w AD 1895 Holendrzy podbili Lombok i „odziedziczyli” królestwo Karangasem. Na początku XX stulecia jedyne niezależne balijskie królestwa to: Badung, Tabanan (które podbiło Mengwi), Klungkung i Bangli. W AD 1906 Holendrzy znaleźli pretekst by złamać wszystkie traktaty i zająć całą wyspę.2) Brzmi znajomo?

 

Puputan – ostatni rozdział w historii i akt bohaterstwa na Bali

bali barong teatr kris

Bali i mężczyźni z krisami usiłujący popełnić honorowe samobójstwo

Puputan to na => Bali rytuał zbiorowego samobójstwa. Do pierwszego z nich doszło po wylądowaniu sił holenderskich na Bali 20 IX 1906, w okolicy Sanur. Siły holenderskie nie spotkały większego oporu, poza wioską Intaran atakowane jedynie kilkakrotnie przez wojowników z Badung. Gdy holenderska ekspedycja zbrojna zbliżyła się do królewskiego pałacu w Denpasar pałac stanął w płomieniach, zaś radża wraz z całą swoją rodziną i królewską świtą, odziani w żałobny kolor bieli i uzbrojeni tylko w rytualne krisy wyruszyli naprzeciwko holenderskich fizylierów. Gdy otworzono ogień kolejni odziani na biało Balijczycy zaczęli wychodzić z pałacu tak, że wał trupów, odartych później z kosztowności przez Holendrów, sięgał ponad tysiąca ofiar. 18 kwietnia 1908, po zamieszkach jakie wybuchły na tle handlu opium w Klungkung i Gelgel, Dewa Agung Jambe, radża Klungkung, wraz z sześcioma żonami i świtą dwustu dworzan, odziani na biało i uzbrojeni w krisy ruszyli na Holendrów… Tak w rytuale zbiorowego samobójstwa przeszli do historii ostatni władcy niepodległej Bali. W trakcie II Wojny Światowej Bali zajęli Japończycy. Po II Wojnie Światowej wyspa Bali weszła w skład Indonezji – nowego państwa powstałego w granicach dawnych kolonii holenderskich w Azji Południowo-Wschodniej.

 

Odkrycie kultury Bali dla Zachodniego Świata

bali uluwatu kecak teatr theatre ramayana

Bali i kecak, teatr przedstawiający fragment eposu Ramayana, rozwinięty w Ubud pod kierunkiem Waltera Spiesa

Bali rozwinęła jedną z najciekawszych kultur na terenie Archipelagu Malajskiego najciekawsze jednak jest to, że udało się na Bali tą unikalną kulturę utrzymać. Zrządzeniem losu wyspa oparła się nawale Islamu w drugiej połowie drugiego tysiąclecia naszej ery, która zmiotła po kolei ostatnie hinduistyczne i buddyjskie państwa Archipelagu od wielkiego imperium Majapahit po buforowe królestwo Balambangan na Jawie Wschodniej. Kultury Bali nie zniszczyli również Holendrzy, którzy na Wschodniej Jawie wyraźnie preferowali Islam. W 1927 na Bali przybył Walter Spies (1895-1942), niemiecki artysta urodzony w Rosji, który ostatecznie zamieszkał w Ubud. Walter Spies, syn niemieckiego dyplomaty uciekł na Jawę po I Wojnie Światowej i na prośbę sułtana Yoggyakarty organizował w kratonie zachodnią w stylu orkiestrę, poznając również lokalną kulturę i muzykę. Gdy po raz pierwszy zawitał na Bali został tam już do końca życia. Walter Spies dokumentował i kolekcjonował balijską sztukę, dogłębnie poznając każdy aspekt życia na wyspie, pisywał do holenderskich periodyków naukowych, przekazywał też gruntowne informacje antropologom. Walter Spies stworzył Muzeum Bali, którego był kuratorem. To, że słyszeliście kiedykolwiek o => Bali i komercyjna popularność wyspy, jako egzotycznej atrakcji turystycznej jest w głównej mierze zasługą właśnie Waltera Spiesa. W 1938 roku Walter Spies został aresztowany za pedofilię. Wypuszczony we wrześniu 1939, dzięki wstawiennictwu przyjaciół, został ponownie internowany po wybuchu II Wojny Światowej, jako obywatel Niemiec, a następnie deportowany. Statek wiozący Waltera Spiesa na Cejlon nigdy nie dotarł jednak do celu. Trafiony po drodze japońską bombą pogrzebał na dnie Oceanu Indyjskiego większość deportowanych Niemców, w tym i Waltera Spiesa…

 

Zwiedzanie Bali:

=> Bali – Wyspa Bogów: ogólna charakterystyka i zwiedzanie wyspy

=> Bali – Wyspa Bogów: Uluwatu, tysiącletnia świątynia, kecak i zachód Słońca nad Oceanem Indyjskim

=> Bali – Wyspa Bogów: tysiącletnie grobowce Gunung Kawi i buddyjskie pustelnie w dolinie rzeki Pakerisan

=> Bali – Wyspa Bogów: tysiącletnia świątynia wodna Tirta Empul i święte źródła rzeki Pakerisan

=> Bali – Wyspa Bogów: Goa Gajah – Jaskinia Słoni, ruiny buddyjskiego sanktuarium sprzed tysiąca lat

=> Bali – Wyspa Bogów: Ubud Monkey Forest – leśne sanktuarium makaków jawajskich

=> Bali – Wyspa Bogów: wodna świątynia Ulun Danu Beratan – widokówka z baknotów

=> Bali – Wyspa Bogów: wodne ogrody Tirta Gangga – rajskie ogrody Hindu

=> Bali – Wyspa Bogów: Tanah Lot – najbardziej malowniczo położona świątynia

=> Bali – Wyspa Bogów: świątynia na skalnym łuku – Batu Bolong

=> Indonezja: podstawowe informacje o kraju

=> Indonezja: jak przygotować się na wyjazd

 

Bibliografia:

  1. Titi Surti Nastiti (2017) „The Development of Kwadrat Script in Central Java, East Java and Bali – Paleography Analysis”, Forum Arkeologi Volume 29, Nomor 3, November 2016 (175-188)
  2. Paul Michel Munoz (2016) „Early Kingdoms: Indonesian Archipelago & the Malay Peninsula”, Mainland Press, Singapur
  3. Tim Hannigan (2015) „A brief history of Indonesia: sultans, spices and tsunamis: the incredible story of South-east Asia’s largest nation”, Tuttle Publishing, Singapur
  4. Peter Bellwood (2007) „Prehistory of the Indo-Malaysian Archipelago – revised edition”, Australian National University E Press
  5. Fred B. Eiseman Jr. (1990) „Bali – Sekala & Niskala: Essays on Religion, Ritual and Art”, Tuttle Publishing, Singapur
  6. I Wayan Ardika (1987) „Bronze Artifacts and the Rise of Complex Society in Bali”, M.A. thesis, Australian National University

 

Zapraszamy na ekscytujące wyprawy nurkowe ALPHA-DIVERS, wspólne poznawanie świata i nurkowanie w Indonezji 🙂

 

ZAPRASZAMY NA KOLEJNE WYPRAWY NURKOWE I NIE TYLKO NURKOWE Z KLUBEM ALPHA-DIVERS. We wrześniu 2020 wybieramy się ponownie na wspaniałą wyprawę nurkową i krajoznawczą po Indonezji w ramach ALPHA-DIVERS – INDONEZJA: Manta Safari KOMODO 2020. Zapraszamy na wspólne zwiedzanie wysp Bali, Jawy, Lombok, Flores i Rinca 🙂

komodo nurkowanie safari nurkowe 2020

Manta Cruise Komodo – safari nurkowe ALPHA-DIVERS Komodo 2020

 

Podziel się informacją na: