Chichen Itza / Uucyabnal – historia miasta

Podziel się informacją na:

Historia Chichen Itza

Meksyk, półwysep Jukatan, archeologia Majów

Chichen Itza Jaguar Temple Świątynia Jaguara

Świątynia Jaguara w Chichen Itza, reliefy na ścianach i kolumnach to ważne informacje dotyczące historii miasta. Fot: Przemek Trześniowski

Historia Majów podzielona została na trzy okresy: Preklasyczny –  kiedy to formowały się podwaliny tej wielkiej cywilizacji, Klasyczny – wspaniały okres jej Złotego Wieku i Postklasyczny – czas życia na gruzach w cieniu dawnych potęg i zapomnianej wiedzy. Choć w erze Postklasycznej nie wznoszono już monumentalnych budowli, zaprzestano nawet używania pełnej wersji słynnego majańskiego kalendarza, a wielkie miasta na Nizinach Majów opustoszały, na północy półwyspu Jukatan zdarzył się od tej reguły wyjątek – miasto, które pierwszy okres swojej prosperity przeżywało właśnie w ostatnich dekadach Złotego Wieku i, które w kilka dekad po upadku podniosło się i rozkwitło, by tchnięte nową siłą stać się najwspanialszym i najpotężniejszym ośrodkiem Majów w okresie Postklasyku => Chichen Itza.

Źródła informacji historycznych odnośnie Chichen Itza to, oprócz danych pochodzących z badań archeologicznych, również zapiski kolonialne oraz księgi Chilam Balam z Tizimin i Chumayel – spisane przez Majów łacińskim alfabetem już po konkwiście Jukatanu. Na tych księgach opierano w przeszłości wiele interpretacji odnośnie pobudzającej wyobraźnię historii miasta. Księga Chilam Balam z Chumayel podaje dla => Chichen Itza poniższą chronologię:

  • K’atun 6 Ajaw ~ 452 n.e. – założenie Chichen Itza
  • K’atun 8 Ajaw ~ 689 n.e. – porzucenie Chichen Itza i założenie Chakanputun
  • K’atun 4 Ajaw ~ 985 n.e. – podbój Chichen Itza przez Kukulkana i Itzów
  • K’atun 8 Ajaw ~ 1201 n.e.  – podbój Chichen Itza przez Hunac Ceel

Mimo, iż chronologia ta jest wciąż bezmyślnie powtarzana przez oprowadzających po Chichen Itza licencjonowanych przewodników, nie jest ona zgodna z wynikami badań archeologicznych, publikowanych na przestrzeni dwóch ostatnich dziesięcioleci. O ile księgi Chilam Balam stanowią interesujące źródło wiedzy, ze względu na brak ciągłości po upadku cywilizacji i oparcie przekazu wyłącznie na tradycji ustnej, obrazują one bardziej wyidealizowaną majańską wizję przeszłości w czasach i po upadku i po konkwiście, aniżeli rzeczywiste informacje, bazujące na precyzyjnym przekazie odnośnie historii => Chichen Itza (Braswell 2012:26-27) (Volta, Braswell 2014:361).

Nie była też Chichen-Itza nigdy stolicą żadnego Nowego Imperium Majów, ponieważ byt taki najzwyczajniej nigdy nie istniał, podobnie jak i Stare Imperium Majów na południowych Nizinach Majów. Koncepcja ta, postawiona we wczesnych latach eksploracji Mezoameryki przez archeologa => Sylvanusa Morleya nie wytrzymała próby czasu – w archeologii, jak w każdej nauce normalnym jest, aby stawiać tezy, a w miarę postępu badań potwierdzać je lub obalać, niestety bywa ona bezmyślnie powtarzana przez przewodników oprowadzających turystów po ruinach => Chichen Itza, jak również przez niezorientowane w temacie polskie biura podróży.

 

Preklasyk, Klasyk, Uucyabnal oraz Wczesne Chichen

 

Historia ­­Chichen Itza sięga jeszcze okresu Preklasycznego, a więc o pół tysiąca lat wcześniej niż we wspomnianych powyżej przekazach, powtarzanych bezmyślnie przez niedoedukowanych przewodników i zgodnie ze stanem obecnych badań archeologicznych zaczyna się prawdopodobnie około 150 p.n.e. Przed przybyciem Itzów w okresie Schyłkowego Klasyku, miasto nosiło prawdopodobnie nazwę Uucyabnal. Nadal brak konsensusu, co do jej znaczenia (Martos 2008:8). Nazwa => Chichen Itza nie jest bardzo oryginalna i jak wiele nazw miast Majów, znamionuje jego położenie geograficzne. „Na brzegu studni Itzów” to najbardziej sensowne dla Chichen Itza przybliżenie jej znaczenia, choć w wielu miejscach napotkać można tak kuriozalne tłumaczenia jak „Usta studni wodnych czarowników” – litości… 😉

Chichen Itza, Sacred Cenote

Sacred Cenote w Chichen Itza

Chichen Itza / Uucyabnal założone zostało w strategicznym miejscu, w pobliżu Sacred Cenote (Świętej Cenoty) – gigantycznej, wypełnionej słodką wodą studni krasowej, która aż do ostatecznego zmierzchu cywilizacji Majów była celem pielgrzymek i miejscem ważnych religijnych obrzędów. Na terenie => Chichen Itza, poza Sacred Cenote znajduje się jeszcze dwanaście dużych cenot (Mata, Osorio, Schmidt 2005), które były dla Majów nie tylko źródłami wody pitnej, ale również teatrem astronomicznych rytuałów, a nawet rytualnych pochówków. => Cenoty te stanowią, więc cenne źródło informacji o przeszłości miasta, a pierwsze próby ich eksploracji sięgają jeszcze XIX-go stulecia. Chichen Itza posiadała też kilka satelickich ośrodków. Były to pobliskie peryferialne osady Yula i Halakal  (Volta, Braswell 2014:532) oraz miasto portowe, które znajdowało się na północy Jukatanu na Isla Cerritos (Volta, Braswell 2014:511)

Chichen Itza było też zamieszkane w okresie Wczesnego Klasyku, ale z czasów tych nie zachowały się niestety żadne znane ślady w architekturze. Miasto => Chichen Itza, jakim znamy je dzisiaj zaczęło się formować dopiero w siódmym stuleciu n.e. Najstarsze budynki w stylu tego Wczesnego Chichen, które przetrwały do naszych czasów pochodzą, zatem dopiero z Późnego Klasyku. Są one jednakże głęboko pogrzebane pod kolejnymi warstwami budowli w pełnym przepychu stylu Puuc, wzniesionych pod koniec dziewiątego stulecia.

 

Schyłkowy Klasyk – eksplozja w stylu Puuc i upadek cywilizacji Majów

 

Chichen Itza, Great Ballcourt Relief, relief na Wielkim Stadionie

Trwają spory kogo składano w ofierze w wyniku meczów, jakie rozgrywano na rozpoczęcie nowego cyklu, co 52 lata na Wielkim Stadionie, kapitana zwycięzców, czy pokonanego?

Ze Schyłkowego Klasyku, który w Chichen Itza przypada na lata 870–900 n.e. oprócz licznych przykładów przepięknej architektury w stylu Puuc, a nawet odległego Chenes, pochodzi też wiele skarbów epigrafiki w postaci wspaniałych majańskich hieroglifów. Okres ten wiąże się z panowaniem władcy nazywanego K’ak’upakal’ K’awill (869-890 n.e.). Pod jego patronatem wybudowane zostały zbudowane w => Chichen Itza takie perły architektury Puuc jak Casa Colorada, Las Monjas, Akab Dzib oraz Świątynie Trzech i Czterech Nadproży (Braswell 2014:41,522).

Wielki upadek, który zakończył Złoty Wiek cywilizacji Majów i wyludnienie regionu Puuc na początku dziesiątego stulecia nie ominęły też Chichen Itza. Nie odnaleziono, poza jednym wyjątkiem, hieroglifów pochodzących z lat 900-980 n.e., praktycznie zaprzestano również w => Chichen Itza wznoszenia budowli w tym okresie, poza piramidą znajdującą się obecnie wewnątrz Piramidy Kukulkana. Chichen Itza przetrwało jednak upadek cywilizacji Majów okresu Klasycznego, co więcej w ciągu kilku dziesięcioleci miasto odrodziło się i rozkwitło.

 

Wczesny Postklasyk – spektakl splendoru Chichen Itza w stylu Maya-Toltec

 

Chichen Itza, Meksyk, Jukatan, Temple of Warriors (Świątynia Wojowników)

Chichen Itza i Świątynia Wojowników – większa, lepsza i ładniejsza wersja Świątyni B z odległej tolteckiej stolicy Tula. Fot. Przemek Trześniowski

Na lata 950/980-1050/1100 przypada drugi – największy okres splendoru i prosperity Chichen Itza. Większość wspaniałych, gigantycznych budowli, wniesionych w stylu Majańsko-Tolteckim, które jest nam obecnie dane podziwiać wokół Wielkiego Placu pochodzi właśnie z tego okresu. Piramida Kukulkana, Wielki Stadion, Sala Tysiąca Kolumn i Świątynia Wojowników, wreszcie Platformy Wenus oraz Orłów i Jaguarów to budowle mieszające w sobie majańską architekturę z wyraźnymi wpływami Centralnego => Meksyku, a konkretnie kultury Tolteków. Produkowana w tym okresie w => Chichen Itza ceramika (styl Sotuta) również nosi znamiona obcej stylistyki, mieszanej jednak z lokalnymi rozwiązaniami z Późnego i Końcowego Klasyku, co wskazuje na pewną kontynuację zasiedlenia (Braswell 2014:42). W czasie największej prosperity Chichen Itza miało powierzchnię 25 km2 i miało ponad 30 tys. mieszkańców (Martos 2008:8).

Natura wpływów tolteckich w Chichen Itza, tak wyraźnych w architekturze, ceramice i hieroglifach od początku rozpalała wyobraźnię naukowców. Budowle takie jak Sala Tysiąca Kolumn, Tzompantli, Coatepantli i wspaniała Świątynia Wojowników mają wręcz swoje odpowiedniki w domniemanej stolicy tolteckiego imperium – odległej od => Chichen Itza o 2000 kilometrów => Tuli, w obecnym stanie Hidalgo w Centralnym Meksyku. Fakt ten po dziś dzień stanowi nierozwiązaną zagadkę dla archeologów i wiąże się z wieloma, często niemożliwymi do pogodzenia interpretacjami.

Z domniemywaną obecnością Tolteków w Chichen Itza wiąże się również legenda o przybyciu na => Jukatan tolteckiego władcy Topiltzina Ce Acatl Quetzalcoatla, utożsamianego z bogiem Quetzalcoatlem – Pierzastym Wężem. Według legendy, Quetzalcoatl został wygnany z tolteckiej stolicy => Tollan/Tuli w wyniku spisku innego, zazdrosnego boga. W okresie Postklasycznym w penteonie Majów na Jukatanie pojawia się rzeczywiście nowa ważna postać i jest nią nomen omen Pierzasty Wąż – Kukulkan (K’uk’ulkan). Obecnie zgromadzone dane wykluczają aczkolwiek inwazję nie-Majów na Chichen Itza w tym okresie, ani też nie potwierdzają faktu istnienia rozległego imperium ze stolicą w => Chichen Itza. Choć Chichen Itza miało bezpośredni wpływ na upadek pobliskiego => Ek Balam, stanowiło prawdopodobnie bardziej prominentne centrum religijne panmezoamerykańskiego kultu K’uk’ulkana niż hegemonię militarną (Braswell 2012:23-25) (Volta, Braswell 2014:360).

 

Późny Postklasyk i Konkwista

 

Chociaż po roku 1100 n.e. w Chichen Itza kończy się wznoszenie monumentalnych budowli pozostają one nadal w użyciu, na co wskazuje choćby wielokrotne odnawianie stiuków na Świątyni Wojowników. Populacja => Chichen Itza, podobnie jak tutejsza władza mogły upaść około AD 1050/1100, ale samo miasto nie zostało wtedy w pełni opuszczone. Są ślady, że również El Caracol był używany jeszcze w Późnym Postklasyku (Volta, Braswell 2014:389).

Osłabione czy nie, Chichen Itza egzystowało prawdopodobnie nadal, jako centrum religijne kultu K’uk’ulkana, aż do mniej więcej AD 125, kiedy aktywność religijna i polityczna przeniosła się z => Chichen Itza do => Mayapan. Obecnie ciężko jest jednoznacznie potwierdzić, czy elita Chichen-Itza pod przewodnictwem rodu Cocom wywędrowała do Mayapan, czy też Chichen Itza została dobita przez prawdopodobnych założycieli Mayapan, wpływowy itzański ród Xiu (Braswell 2012:26-27).

 

Upadek Chichen Itza i legenda o Huac Ceel

Upadek Chichen Itza niestety jest wciąż lepiej znany ze źródeł etnohistorycznych niż archeologicznych. Najbardziej istotnymi dokumentami na temat upadku Chichen Itza są: Chilam Balam z Mani, Chilam Balam z Chumayel i Chilam Balam z Tizimin – majańskie księgi zapisane alfabetem łacińskim już po konkwiście. Księgi te opisują wydarzenia z dwóch różnych perspektyw, jednak trzeba pamiętać, że jest są to relacje spisane w kilka wieków po opisywanych wydarzeniach, podobnie jak np. polskie Kroniki Długosza, a chronologia i następstwo zdarzeń są w nich dość mylące. Nie ma np. potwierdzenia w materiale archeologicznym, że => Chichen Itza, Uxmal i => Mayapan były sobie wszystkie wzajemnie współczesne. Wszystkie trzy księgi Chilam Balam umiejscawiają upadek Chichen Itza w K’atun 8 Ajaw, co można korelować na AD 948, AD 1204, lub AD 1461. Przez dłuższy czas badacze preferowali środkową AD 1204. Pierwsza z dat jest zbyt wczesna na istnienie Mayapan, jednak i druga data okazała się o co najmniej stulecie zbyt późna, jak na upadek Chichen Itza i jakieś dwa i pół wieku zbyt późna na upadek Uxmal. Trzecia data jest zbyt późna dla Chichen Itza i Uxmal, mogłaby jednak odpowiadać upadkowi Mayapan, stąd niektórzy badacze wysnuli przypuszczenie, że przynajmniej księga Chilam Balam z Mani, odnosząc się do wygnania arystokracji Itzów z miasta opisuje w rzeczywistości upadek Mayapan, nie Chichen Itza. Opowieści mówią o zdradzie Huac Ceel, władcy Mayapan, jego spisku z władcą Izamal i siedmiu indywiduami o środkowomeksykańskich imionach, o porwaniu żony lorda Izamal przez Chac Xib Chac, wodza Itzów, wreszcie o odejściu Itzów do serca lasów, prawdopodobnie w okolice => Lago del Peten Itza w obecnym departamencie Peten w => Gwatemali (Hahn, Braswell 2012:270-272).

 

=> Chichen Itza – ruiny Majów

Chichen Itza - Osiario, High Priest Grave, Piramida Wielkiego Kapłana

Ruiny Majów: Chichen Itza, północny półwysep Jukatan. Fot: Przemek Trześniowski

=> Chichen Itza – architektura Majów

Chichen Itza, Piramida Kukulkana El Castillo, ruiny Majów na Jukatanie w Meksyku

Architektura Majów: Piramida Kukulkana (El Castillo) – przykład piramidy radialnej w stylu Maya-Toltec, Chichen Itza, Jukatan, Meksyk. Fot: Przemek Trześniowski

 

ZAPRASZAMY NA KOLEJNE WYPRAWY NURKOWE I NIE TYLKO Z ALPHA-DIVERS. Na najbliższą wyprawę nurkową do Meksyku, na półwysep Jukatan i nurkowanie rekreacyjne w Cenotach i na Mezoamerykańskiej Rafie Barierowej w Belize zapraszamy w styczniu 2018, w ramach => wyprawy nurkowej CENOTY 2019: Meksyk – Belize – Gwatemala 🙂

Cenoty, wyprawa do Meksyku, nurkowanie jaskiniowe 2019

Cenoty, plaża w Tulum na Riviera Maya, wyprawa nurkowa ALPHA-DIVERS do Meksyku, Belize i Gwatemali – CENOTY 2019

Podziel się informacją na: