Chichen Itza / Uucyabnal – historia miasta

Podziel się informacją na:

Historia Chichen Itza

Meksyk, półwysep Jukatan, archeologia Majów

Chichen Itza Jaguar Temple Świątynia Jaguara

Świątynia Jaguara w Chichen Itza, reliefy na ścianach i kolumnach to ważne informacje dotyczące historii miasta. Fot: Przemek Trześniowski

Historia Majów podzielona została umownie na trzy okresy: preklasyczny (2000 BC – AD 250), kiedy to formowały się podwaliny tej wielkiej cywilizacji, klasyczny (AD 250 – 925/1100) – wspaniały okres jej Złotego Wieku i postklasyczny (AD 925/1100 – 1530) – czas życia na gruzach w cieniu dawnych potęg i zapominanej z roku na rok wiedzy. Choć w erze postklasycznej nie wznoszono już monumentalnych budowli, zaprzestano nawet używania pełnej wersji słynnego majańskiego kalendarza, a wielkie miasta na Nizinach Majów opustoszały, na północy półwyspu Jukatan zdarzył się od tej reguły wyjątek – miasto, które pierwszy okres swojej prosperity przeżywało właśnie w ostatnich dekadach Złotego Wieku i, które w kilka dekad po upadku podniosło się i rozkwitło, by tchnięte nową siłą stać się najwspanialszym i najpotężniejszym ośrodkiem Majów w okresie Postklasyku => Chichen Itza.

Źródła informacji historycznych odnośnie Chichen Itza to, oprócz danych pochodzących z badań archeologicznych, również zapiski kolonialne oraz księgi Chilam Balam z Tizimin i Chumayel – spisane przez Majów łacińskim alfabetem już po konkwiście Jukatanu. Na tych księgach opierano w przeszłości wiele interpretacji odnośnie pobudzającej wyobraźnię historii miasta. Księga Chilam Balam z Chumayel podaje dla => Chichen Itza poniższą chronologię:

  • K’atun 6 Ajaw ~ 452 n.e. – założenie Chichen Itza
  • K’atun 8 Ajaw ~ 689 n.e. – porzucenie Chichen Itza i założenie Chakanputun
  • K’atun 4 Ajaw ~ 985 n.e. – podbój Chichen Itza przez Kukulkana i Itzów
  • K’atun 8 Ajaw ~ 1201 n.e.  – podbój Chichen Itza przez Hunac Ceel

Mimo, iż chronologia ta jest wciąż bezmyślnie powtarzana przez oprowadzających po Chichen Itza licencjonowanych przewodników, nie jest ona zgodna z wynikami badań archeologicznych, publikowanych na przestrzeni dwóch ostatnich dziesięcioleci. O ile księgi Chilam Balam stanowią interesujące źródło informacji o czasach po konkwiście, ze względu na brak ciągłości po upadku cywilizacji i oparcie przekazu wyłącznie na tradycji ustnej, obrazują one bardziej wyidealizowaną wizję przeszłości w czasach i po upadku i po konkwiście, aniżeli rzeczywistą wiedzę, bazującą na precyzyjnym przekazie odnośnie historii => Chichen Itza (Braswell 2012:26-27) (Volta, Braswell 2014:361). Dzięki wynikom najnowszych badań lingwistycznych mamy również świadomość, że księgi Chilam Balam pisane były jako narzędzia propagandy majańskich rodów współpracujących z konkwistadorami przeciwko innym… 

Nie była też Chichen-Itza nigdy stolicą żadnego Nowego Imperium Majów, ponieważ byt taki najzwyczajniej nigdy nie istniał, podobnie jak nie istniało Stare Imperium Majów na południowych Nizinach Majów. Koncepcja ta, postawiona we wczesnych latach eksploracji Mezoameryki przez archeologa => Sylvanusa Morleya nie wytrzymała próby czasu. W archeologii, jak w każdej nauce normalnym jest, aby stawiać tezy, a w miarę postępu badań potwierdzać je lub obalać, niestety bywa ona bezmyślnie powtarzana przez przewodników oprowadzających turystów po ruinach => Chichen Itza, jak również przez niezorientowane w temacie polskie biura podróży.

 

Preklasyk, Klasyk, Uucyabnal oraz Wczesne Chichen

 

Historia ­­Chichen Itza sięga jeszcze okresu preklasycznego, a więc o pół tysiąca lat wcześniej niż we wspomnianych powyżej przekazach, powtarzanych bezmyślnie przez przewodników i zgodnie ze stanem obecnych badań archeologicznych zaczyna się prawdopodobnie około 150 BC. Przed przybyciem Itzów w okresie Schyłkowego Klasyku, miasto nosiło prawdopodobnie nazwę Uucyabnal. Nadal brak konsensusu, co do jej znaczenia (Martos 2008:8). Nazwa => Chichen Itza nie jest bardzo oryginalna i jak wiele nazw miast Majów, znamionuje jego położenie geograficzne. „Na brzegu studni Itzów” to najbardziej sensowne dla Chichen Itza przybliżenie jej znaczenia, choć w wielu miejscach napotkać można tak kuriozalne tłumaczenia jak „Usta studni wodnych czarowników” – litości… 😉

Chichen Itza, Sacred Cenote

Sacred Cenote w Chichen Itza

Chichen Itza / Uucyabnal założone zostało w strategicznym miejscu, w pobliżu Sacred Cenote (Świętej Cenoty) – gigantycznej, wypełnionej słodką wodą studni krasowej, która aż do ostatecznego zmierzchu cywilizacji Majów była celem pielgrzymek i miejscem ważnych religijnych obrzędów. Na terenie => Chichen Itza, poza Sacred Cenote znajduje się jeszcze dwanaście dużych cenot (Mata, Osorio, Schmidt 2005), które były dla Majów nie tylko źródłami wody pitnej, ale również teatrem astronomicznych rytuałów, a nawet rytualnych pochówków. => Cenoty te stanowią, więc cenne źródło informacji o przeszłości miasta, a pierwsze próby ich eksploracji sięgają jeszcze XIX-go stulecia. Chichen Itza posiadała też kilka satelickich ośrodków. Były to m.in. pobliskie peryferialne osady Yula i Halakal  (Volta, Braswell 2014:532) oraz miasto portowe, które znajdowało się na północy Jukatanu na Isla Cerritos (Volta, Braswell 2014:511)

Chichen Itza było zamieszkane już w okresie Wczesnego Klasyku, ale z czasów tych nie zachowały się niestety żadne znane ślady w architekturze. Miasto => Chichen Itza, jakim znamy je dzisiaj zaczęło się formować dopiero w siódmym stuleciu naszej ery. Najstarsze budynki w stylu tego Wczesnego Chichen, które przetrwały do naszych czasów pochodzą, zatem dopiero z Późnego Klasyku. Są one jednakże głęboko pogrzebane pod kolejnymi warstwami budowli w pełnym przepychu stylu Puuc, wzniesionych pod koniec dziewiątego stulecia.

 

Schyłkowy Klasyk – eksplozja w stylu Puuc i upadek cywilizacji Majów

 

Chichen Itza, Great Ballcourt Relief, relief na Wielkim Stadionie

Trwają spory kogo składano w ofierze w wyniku meczów, jakie rozgrywano na rozpoczęcie nowego cyklu, co 52 lata na Wielkim Stadionie, kapitana zwycięzców, czy pokonanego?

Ze Schyłkowego Klasyku, który w Chichen Itza przypada na lata AD 870–900. oprócz licznych przykładów przepięknej architektury w stylu Puuc, a nawet odległego Chenes, pochodzi też wiele skarbów epigrafiki w postaci wspaniałych majańskich hieroglifów. Okres ten wiąże się z panowaniem władcy nazywanego K’ak’upakal’ K’awill (AD 869-890). Pod jego patronatem wybudowane zostały w => Chichen Itza takie perły architektury Puuc jak Casa Colorada, Las Monjas, Akab Dzib oraz Świątynie Trzech i Czterech Nadproży (Braswell 2014:41,522).

Wielki upadek, który zakończył Złoty Wiek cywilizacji Majów i wyludnienie regionu Puuc na początku dziesiątego stulecia nie ominęły też Chichen Itza. Nie odnaleziono, poza jednym wyjątkiem, hieroglifów pochodzących z lat AD 900-980, praktycznie zaprzestano również w => Chichen Itza wznoszenia budowli w tym okresie, poza piramidą znajdującą się obecnie wewnątrz Piramidy Kukulkana (El Castillo). Chichen Itza przetrwało jednak upadek cywilizacji Majów okresu klasycznego, co więcej w ciągu kilku dziesięcioleci miasto odrodziło się i rozkwitło.

 

Wczesny Postklasyk – spektakl splendoru Chichen Itza w stylu Maya-Toltec

 

Chichen Itza, Meksyk, Jukatan, Temple of Warriors (Świątynia Wojowników)

Chichen Itza i Świątynia Wojowników – większa, lepsza i ładniejsza wersja Świątyni B z odległej tolteckiej stolicy Tula. Fot. Przemek Trześniowski

Na lata 950/980-1050/1100 (nadal precyzujemy datowania) przypada drugi – największy okres splendoru i prosperity Chichen Itza. Większość wspaniałych, gigantycznych budowli, wniesionych w stylu Majańsko-Tolteckim, które jest nam obecnie dane podziwiać wokół Wielkiego Placu pochodzi właśnie z tego okresu. Piramida Kukulkana, Wielki Stadion, Sala Tysiąca Kolumn i Świątynia Wojowników, wreszcie Platformy Wenus oraz Orłów i Jaguarów to budowle mieszające w sobie majańską architekturę z wyraźnymi wpływami Centralnego => Meksyku, a konkretnie kultury Tolteków. Produkowana w tym okresie w => Chichen Itza ceramika (styl Sotuta) również nosi znamiona obcej stylistyki, mieszanej jednak z lokalnymi rozwiązaniami z Późnego i Końcowego Klasyku, co wskazuje na pewną kontynuację zasiedlenia (Braswell 2014:42). W czasie największej prosperity Chichen Itza miało powierzchnię 25 km2 i miało ponad 30 tys. mieszkańców (Martos 2008:8).

Natura wpływów tolteckich w Chichen Itza, tak wyraźnych w architekturze, ceramice i hieroglifach od początku rozpalała wyobraźnię naukowców. Budowle takie jak Sala Tysiąca Kolumn, Tzompantli, Coatepantli i wspaniała Świątynia Wojowników mają wręcz swoje odpowiedniki w domniemanej stolicy tolteckiego imperium – odległej od => Chichen Itza o 2000 kilometrów => Tuli, w obecnym stanie Hidalgo w Centralnym Meksyku. Fakt ten po dziś dzień stanowi nierozwiązaną zagadkę dla archeologów i wiąże się z wieloma, często niemożliwymi do pogodzenia interpretacjami.

Z domniemywaną obecnością Tolteków w Chichen Itza wiąże się również legenda o przybyciu na => Jukatan tolteckiego władcy Topiltzina Ce Acatl Quetzalcoatla, utożsamianego z bogiem Quetzalcoatlem – Pierzastym Wężem. Według tej legendy, Quetzalcoatl został wygnany z tolteckiej stolicy => Tollan/Tuli w wyniku spisku innego, zazdrosnego boga. W okresie postklasycznym w penteonie Majów na Jukatanie pojawia się rzeczywiście nowa ważna postać i jest nią nomen omen Pierzasty Wąż – Kukulkan (K’uk’ulkan). Obecnie zgromadzone dane wykluczają aczkolwiek inwazję nie-Majów na Chichen Itza w tym okresie, ani też nie potwierdzają faktu istnienia rozległego imperium ze stolicą w => Chichen Itza. Choć Chichen Itza miało bezpośredni wpływ na upadek pobliskiego => Ek Balam, stanowiło prawdopodobnie bardziej prominentne centrum religijne panmezoamerykańskiego kultu K’uk’ulkana niż hegemonię militarną (Braswell 2012:23-25) (Volta, Braswell 2014:360).

 

Późny Postklasyk i Konkwista

 

Chociaż po roku AD 1100 w Chichen Itza kończy się wznoszenie monumentalnych budowli pozostają one nadal w użyciu, na co wskazuje choćby wielokrotne odnawianie stiuków na Świątyni Wojowników. Populacja => Chichen Itza, podobnie jak tutejsza władza mogły upaść około AD 1050/1100, ale samo miasto nie zostało wtedy w pełni opuszczone. Są ślady, że również El Caracol był używany jeszcze w Późnym Postklasyku (Volta, Braswell 2014:389).

Osłabione czy nie, Chichen Itza egzystowało prawdopodobnie nadal, jako centrum religijne kultu K’uk’ulkana, aż do mniej więcej AD 1250, kiedy aktywność religijna i polityczna przeniosła się z => Chichen Itza do => Mayapan. Obecnie ciężko jest jednoznacznie potwierdzić, czy elita Chichen-Itza pod przewodnictwem rodu Cocom wywędrowała do Mayapan, czy też została pokonana przez prawdopodobnych założycieli Mayapan, wpływowy majański ród Xiu (Braswell 2012:26-27).

 

Upadek Chichen Itza i legenda o Huac Ceel

Upadek Chichen Itza niestety jest wciąż lepiej znany ze źródeł etnohistorycznych niż archeologicznych. Najbardziej istotnymi dokumentami na temat upadku Chichen Itza są: Chilam Balam z Mani, Chilam Balam z Chumayel i Chilam Balam z Tizimin – majańskie księgi zapisane alfabetem łacińskim już po konkwiście. Księgi te opisują wydarzenia z dwóch różnych perspektyw, jednak trzeba pamiętać, że są to relacje spisane w kilka wieków po opisywanych wydarzeniach, podobnie jak np. polskie Kroniki Długosza, a chronologia i następstwo zdarzeń są w nich dość mylące. Nie ma np. potwierdzenia w materiale archeologicznym, że => Chichen Itza, Uxmal i => Mayapan były sobie wszystkie wzajemnie współczesne. Wszystkie trzy księgi Chilam Balam umiejscawiają upadek Chichen Itza w K’atun 8 Ajaw, co można korelować na AD 948, AD 1204, lub AD 1461. Przez dłuższy czas badacze preferowali środkową datę AD 1204. Pierwsza z dat jest zbyt wczesna na istnienie Mayapan, jednak i druga data okazała się o co najmniej stulecie zbyt późna, jak na upadek Chichen Itza i jakieś dwa i pół wieku zbyt późna na upadek Uxmal. Trzecia data jest zbyt późna dla Chichen Itza i Uxmal, mogłaby jednak odpowiadać upadkowi Mayapan, stąd niektórzy badacze wysnuli przypuszczenie, że przynajmniej księga Chilam Balam z Mani, odnosząc się do wygnania arystokracji Itzów z miasta opisuje w rzeczywistości upadek Mayapan, nie Chichen Itza. Opowieści mówią o zdradzie Huac Ceel, władcy Mayapan, jego spisku z władcą Izamal i siedmiu indywiduami o środkowomeksykańskich imionach, o porwaniu żony lorda Izamal przez Chac Xib Chac, wodza Itzów, wreszcie o odejściu Itzów do serca lasów, prawdopodobnie w okolice => Lago del Peten Itza w obecnym departamencie Peten w => Gwatemali (Hahn, Braswell 2012:270-272).

 

=> Chichen Itza – ruiny Majów

Chichen Itza - Osiario, High Priest Grave, Piramida Wielkiego Kapłana

Ruiny Majów: Chichen Itza, północny półwysep Jukatan. Fot: Przemek Trześniowski

=> Chichen Itza – architektura Majów

Chichen Itza, Piramida Kukulkana El Castillo, ruiny Majów na Jukatanie w Meksyku

Architektura Majów: Piramida Kukulkana (El Castillo) – przykład piramidy radialnej w stylu Maya-Toltec, Chichen Itza, Jukatan, Meksyk. Fot: Przemek Trześniowski

 

ZAPRASZAMY NA KOLEJNE WYPRAWY NURKOWE I NIE TYLKO Z ALPHA-DIVERS. Na najbliższą wyprawę nurkową do Meksyku, na półwysep Jukatan i nurkowanie rekreacyjne w Cenotach i na Mezoamerykańskiej Rafie Barierowej w Belize zapraszamy w marcu 2020, w ramach => wyprawy nurkowej CENOTY 2020: Meksyk – Belize – Gwatemala 🙂

Cenoty, wyprawa do Meksyku, nurkowanie jaskiniowe 2020

Cenoty, plaża w Tulum na Riviera Maya, wyprawa nurkowa ALPHA-DIVERS do Meksyku, Belize i Gwatemali – CENOTY 2020

Podziel się informacją na: